Quy hoạch lớn, nhưng không đồng nghĩa di dời toàn bộ
Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng là định hướng tổ chức không gian hai bên sông, kết hợp yêu cầu an toàn thoát lũ với phát triển đô thị, hạ tầng và bảo tồn các giá trị địa phương. Đây không phải quyết định buộc toàn bộ cư dân ven sông chuyển đi. Ngày 3/11, Chủ tịch UBND Hà Nội Vũ Đại Thắng ký Quyết định 6075/QĐ-UBND phê duyệt điều chỉnh tổng thể quy hoạch tỷ lệ 1/5.000, đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở. Phạm vi nghiên cứu rộng khoảng 11.418,96 ha, thuộc 16 xã, phường; dân số dự kiến từ 800.000 đến 1,2 triệu người. Điểm cần lưu ý là quy mô dân số dự báo không phải cam kết tiếp nhận đồng loạt: con số thực tế còn phụ thuộc khả năng đáp ứng an toàn thoát lũ, đê điều và hạ tầng.
Điều chỉnh này cụ thể hóa định hướng quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm, xem sông Hồng vừa là trục không gian xanh, văn hóa, đổi mới sáng tạo, vừa là trục kinh tế, thương mại, dịch vụ và đô thị. Tham vọng phát triển vì thế phải đi cùng giới hạn tự nhiên của dòng sông. Với thoát lũ Hà Nội, không thể lấy mục tiêu xây dựng cảnh quan làm lý do bỏ qua an toàn; ngược lại, cũng không nên diễn giải chữ “tái thiết” thành lệnh di dời đại trà.
Những nơi nào có thể thuộc diện di dời?
Quy hoạch nêu ba nhóm có thể phải di dời để tái thiết: khu vực không bảo đảm an toàn thoát lũ; khu vực nằm trong phạm vi mở đường, gồm trục đại lộ cảnh quan, nút giao thông và công trình hạ tầng; và khu vực được xác định là không gian trung tâm, động lực phát triển của trục cảnh quan sông Hồng. Đây là các tiêu chí về vị trí và chức năng, chưa phải danh sách đầy đủ từng hộ, thửa đất hay mốc giới giải tỏa. Vì vậy, cư dân không nên suy đoán phạm vi di dời chỉ từ việc nhà ở nằm gần bờ sông hoặc thuộc một địa bàn có tên trong quy hoạch.
Đáng chú ý, phạm vi không gian trung tâm được nêu gồm toàn bộ khu vực trong Vành đai II, đoạn từ cầu Nhật Tân đến cầu Vĩnh Tuy, cùng một số khu dân cư khác sẽ được xác định trong đồ án. Điều đó cho thấy di dời ven sông không chỉ liên quan các điểm có nguy cơ lũ mà còn gắn với lựa chọn tổ chức trục đô thị. Tuy nhiên, mục tiêu tạo không gian động lực là định hướng tái thiết; nó không tự thay thế bước xác định ranh giới cụ thể và phương án áp dụng cho từng khu.
Ba cách xử lý và những tiêu chí cần cân nhắc
Quy hoạch chia khu dân cư ven sông thành ba nhóm: giữ lại để cải tạo, chỉnh trang có điều kiện; di dời một phần vì phòng chống lũ hoặc bảo đảm hạ tầng thiết yếu; và tái thiết đô thị. Sự phân nhóm này quan trọng hơn khẩu hiệu tái thiết: nó cho thấy mục tiêu làm mới không gian không đồng nghĩa mọi nơi đều bị xóa bỏ. Việc đánh giá dựa trên mức độ an toàn phòng chống, thoát lũ; ảnh hưởng của đường, nút giao và công trình hạ tầng; khả năng giữ cấu trúc làng sau mở đường; giá trị di tích, kiến trúc, lịch sử, văn hóa, nghề truyền thống; chất lượng hạ tầng hiện hữu và vị trí trong cấu trúc đô thị mới.
Với làng nghề và khu dân cư lâu đời có giá trị, định hướng là ưu tiên bảo tồn lõi, chỉnh trang hạ tầng và kiểm soát phát triển. Cách tiếp cận này hợp lý hơn một phương án giải tỏa đồng loạt, bởi cộng đồng, di sản và sinh kế cũng là phần của đô thị. Song tiêu chí bảo tồn không thể xóa bỏ yêu cầu an toàn; cũng như yêu cầu mở đường không nên tự động phủ nhận giá trị của cấu trúc làng. Chất lượng quy hoạch sẽ được đo bằng việc giải thích minh bạch vì sao một khu được giữ lại, chỉnh trang hay phải di dời.
Ranh giới cuối cùng còn phải được xác định
Đối với người dân, điều thiết thực là phân biệt quy hoạch phân khu với quyết định triển khai đến từng khu đất. Thành phố sẽ tiếp tục rà soát và xác định giải pháp cho từng nơi, gồm chỉnh trang có điều kiện hoặc di dời để tái thiết. Vị trí, ranh giới, quy mô và chỉ tiêu sử dụng đất của từng ô sẽ được xác định ở quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 và dự án đầu tư, trên cơ sở khảo sát địa hình, địa chất, thủy văn cùng hồ sơ quản lý đất đai. Quy hoạch cũng xác định các khu đô thị định cư và khu đô thị đa mục tiêu phục vụ tái định cư tại Lĩnh Nam, Long Biên, Bồ Đề và xã Bát Tràng. Đây là định hướng bố trí nơi ở, chưa phải thông tin đủ để kết luận hộ nào chuyển đi hoặc điều kiện cụ thể ra sao.
Kết luận cần giữ rõ: quy hoạch sông Hồng mở ra khả năng di dời tại nơi không an toàn thoát lũ, vướng hạ tầng hoặc nằm trong không gian trung tâm được định hướng tái thiết, nhưng phạm vi thực tế còn chờ bước quy hoạch chi tiết và dự án. Tái thiết đô thị chỉ thuyết phục khi đi cùng tiêu chí công khai, bảo tồn nơi có giá trị và phương án tái định cư cụ thể. Cho đến khi các bước ấy được công bố, không nên biến định hướng quy hoạch thành khẳng định rằng toàn bộ cư dân ven sông sẽ phải rời đi.
