Quy hoạch sông Hồng: bước đi lớn nhưng nỗi lo cũng lớn
Điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng, tỷ lệ 1/5.000 đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở là kế hoạch tổ chức lại không gian hai bên sông, gắn phát triển đô thị Hà Nội với an toàn phòng chống lũ, hệ thống giao thông, công viên xanh và hạ tầng kỹ thuật trên diện rộng, với sự tham gia góp ý chính thức của cộng đồng dân cư trong và ngoài ranh giới quy hoạch. Thành phố Hà Nội đang tổ chức lấy ý kiến cộng đồng về điều chỉnh quy hoạch sông Hồng, coi đây là bước quan trọng để cụ thể hóa Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm. Về mặt hình thức, cơ chế tham vấn được thiết kế khá bài bản: 16 phường, xã trong ranh giới quy hoạch và 8 phường, xã thuộc vùng ảnh hưởng được tiếp cận hồ sơ, góp ý bằng văn bản, trực tiếp tại nơi niêm yết và qua phiếu điện tử. Nhưng yếu tố quyết định không nằm ở số lượng hội nghị hay phiếu ý kiến, mà ở cách chính quyền xử lý những băn khoăn sống còn của người dân về giải phóng mặt bằng, bảo tồn làng xóm, di tích và quyền sử dụng đất lâu dài.
Cơ chế lấy ý kiến cộng đồng: đầy đủ kênh, nhưng có đủ chiều sâu?
Theo kế hoạch, việc lấy ý kiến cộng đồng dân cư kéo dài 20 ngày kể từ 7/9, kết hợp niêm yết hồ sơ tại UBND phường, xã, điểm sinh hoạt công cộng và đăng tải trên các trang thông tin điện tử của thành phố, Sở Xây dựng và Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội. Người dân toàn thành phố có thể góp ý qua phiếu điện tử, trong khi các cơ quan, tổ chức tại khu vực liên quan có 15 ngày để gửi văn bản. Thành phố cũng dự kiến tổ chức các hội nghị trực tuyến vào các ngày 11, 17 và 25/9 để tiếp nhận, tổng hợp và trả lời ý kiến Nhân dân trên hệ thống họp trực tuyến. Về mặt quy trình, đây là một bước tiến trong việc lấy ý kiến cộng đồng, giảm khoảng cách giữa người dân và đồ án quy hoạch sông Hồng. Tuy vậy, câu hỏi đặt ra là liệu 20 ngày có đủ để cư dân ở 24 phường, xã – với lịch sử, cơ cấu dân cư, lợi ích khác nhau – kịp đọc, hiểu và phản biện một đồ án phức tạp gắn với trục đại lộ cảnh quan rộng hàng chục mét, hàng loạt khu đô thị, công viên và hạ tầng kỹ thuật. Nếu thời gian ngắn, tham vấn dễ bị hình thức, biến cuộc đối thoại thành thủ tục hơn là quá trình lắng nghe thực chất.
Tiếng nói người dân: bảo tồn Thạch Cầu, Bắc Biên và quyền được yên tâm sống
Những hội nghị trực tuyến đầu tiên đã cho thấy mâu thuẫn cốt lõi: dự án cần mặt bằng liên tục, trong khi người dân yêu cầu không "giải tỏa trắng" các cộng đồng đã tồn tại hàng trăm năm. Tại phường Long Biên, đại diện tổ dân phố Thạch Cầu 1, 2 đề nghị điều chỉnh tuyến đường rộng 73,5 m tránh chạy qua giữa khu dân cư Thạch Cầu – khu có lịch sử gần 500 năm – nhằm bảo vệ đời sống và tình cảm của người dân, đồng thời giữ lại khu nghĩa trang. Ở Bồ Đề, cư dân nhấn mạnh cụm làng Bắc Biên đã hình thành hơn 1.000 năm với 6 di tích lịch sử, văn hóa và đề nghị giữ nguyên làng cổ, cảnh quan hiện hữu; làng Bắc Cầu thuộc diện di dời toàn bộ cũng khiến người dân lo lắng. Tại Vĩnh Thanh, cộng đồng phản ánh hồ sơ quy hoạch chưa cập nhật đầy đủ các công trình văn hóa, lịch sử, hạ tầng xã hội và yêu cầu rà soát lại để bảo đảm pháp lý, thực tiễn. Những ý kiến này cho thấy người dân không phủ nhận nhu cầu phát triển đô thị Hà Nội, nhưng họ muốn quy hoạch phải tôn trọng ký ức, cấu trúc làng xã, không biến các khu dân cư ven sông thành "vùng trống" chỉ phục vụ đại lộ và dự án bất động sản.
Giải phóng mặt bằng và tái định cư: điểm thử thách niềm tin
Quy hoạch sông Hồng gắn với Trục đại lộ cảnh quan quy mô khoảng 11.418 ha, bao gồm trục giao thông, công viên cảnh quan, khu đất phát triển đô thị, đất mặt nước, hạ tầng kỹ thuật và 18 dự án thành phần. Dù đồ án nhấn mạnh nguyên tắc không lấn chiếm hành lang lũ, hành lang đê và bảo đảm khả năng thoát lũ, chuyện giải phóng mặt bằng và di dời dân cư vẫn là nỗi lo lớn nhất. Người dân ở nhiều khu vực đề nghị thành phố sớm xác định, công bố ranh giới các khu dân cư được giữ lại, chỉnh trang, để họ yên tâm sinh sống và thực hiện quyền sử dụng đất. Cũng có kiến nghị, nếu dự án chia hai giai đoạn thì nên thực hiện giải phóng mặt bằng trong một đợt để các hộ bị ảnh hưởng cùng di dời, tránh kéo dài tâm lý bất ổn. Về phía cơ quan quy hoạch, mục tiêu được nêu rõ là "tái thiết khu dân cư, bảo đảm chỉnh trang, tái thiết, di dời, tái định cư; bảo đảm người dân có đời sống mới trước khi thực hiện di dời". Tuy nhiên, người dân cần hơn những khẩu hiệu: họ cần các phương án tái định cư bằng đất ở khu vực lân cận, lộ trình triển khai rõ ràng, mốc thời gian cụ thể, để không phải sống trong vùng quy hoạch treo kéo dài. Chính cách Hà Nội xử lý bài toán giải phóng mặt bằng và tái định cư sẽ quyết định mức độ đồng thuận với một trục đại lộ được quảng bá là "biểu tượng mới" của đô thị văn minh hai bên sông Hồng.
Kết luận: Muốn sông Hồng thành trục xanh trung tâm, phải coi người dân là chủ thể
Đồ án điều chỉnh quy hoạch sông Hồng hướng tới biến con sông thành trục xanh trung tâm, trục văn hóa, sáng tạo, kinh tế, thương mại, dịch vụ và đô thị, với hệ thống 11 công viên sinh thái khoảng 3.500 ha, kết nối hai bờ bằng đại lộ cảnh quan, cầu, giao thông công cộng. Tầm nhìn đó phù hợp mong muốn phát triển đô thị Hà Nội hiện đại hơn, hướng ra mặt nước. Nhưng tầm nhìn chỉ có ý nghĩa khi quy hoạch không tách rời dân cư ven sông – những người đã tạo nên văn hóa, bản sắc vùng bãi. Đợt lấy ý kiến cộng đồng lần này là cơ hội để Hà Nội chứng minh rằng tham vấn không chỉ để "hoàn thiện hồ sơ" mà để điều chỉnh thực chất: tránh giải tỏa trắng các làng cổ như Thạch Cầu, Bắc Biên; cập nhật đầy đủ di tích, hạ tầng xã hội vào bản đồ; thiết kế các phương án giải phóng mặt bằng, tái định cư công bằng và minh bạch. Nếu thành phố coi "điều kiện đi trước quyền phát triển" không chỉ là khẩu hiệu kỹ thuật mà là cam kết chính trị với người dân, thì quy hoạch sông Hồng có cơ hội trở thành hình mẫu phát triển đô thị gắn với bảo tồn cộng đồng – thay vì thêm một dự án để lại vùng ký ức bị xóa nhòa sau những dãy nhà mới.
