Quy hoạch lớn, nhưng không đồng nghĩa di dời đồng loạt
Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng là định hướng tổ chức không gian hai bên sông, cân bằng phát triển đô thị với an toàn thoát lũ, sinh thái và nhu cầu hạ tầng, trong đó từng khu dân cư ngoài đê được xem xét theo điều kiện riêng.
Ngày 3/11, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng ký Quyết định 6075/QĐ-UBND, phê duyệt điều chỉnh tổng thể quy hoạch tỷ lệ 1/5.000, đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở. Phạm vi nghiên cứu rộng khoảng 11.418,96 ha, trải trên địa bàn 16 xã, phường; dân số dự báo từ 800.000 đến 1,2 triệu người.
Điểm đáng chú ý không phải là một mệnh lệnh di dời trên toàn tuyến, mà là cách phân loại để quyết định nơi nào chỉnh trang, nơi nào cần sắp xếp lại. Quy hoạch sông Hồng cụ thể hóa tầm nhìn Thủ đô 100 năm, xem dòng sông vừa là trục không gian xanh, văn hóa, đổi mới sáng tạo, vừa là hành lang phát triển kinh tế và đô thị. Vì vậy, con số dân số dự báo không nên được hiểu là mục tiêu phải đạt bằng mọi giá: khả năng tiếp nhận còn phụ thuộc vào thoát lũ, đê điều và sức tải hạ tầng.
Ba nhóm, ba cách xử lý khác nhau
Hà Nội chia khu dân cư ngoài đê thành ba nhóm: giữ lại để cải tạo, chỉnh trang có điều kiện; di dời một phần; và khu vực thuộc diện tái thiết đô thị. Đây là lựa chọn thực tế hơn một phương án áp dụng đồng loạt, bởi các khu ven sông khác nhau về mức độ rủi ro, cấu trúc cư trú và giá trị lịch sử.
Nhóm được giữ lại không đồng nghĩa với giữ nguyên hiện trạng. Việc chỉnh trang phải đi cùng cải thiện hạ tầng và kiểm soát phát triển. Với làng lâu đời, làng nghề truyền thống có giá trị, định hướng là bảo tồn khu vực lõi, nâng cấp hạ tầng và hạn chế thay đổi làm mất bản sắc. Đây là điểm cần được coi trọng: tái thiết ven sông sẽ khó thuyết phục nếu lợi ích về cảnh quan, giao thông phải đánh đổi bằng sự biến mất của những cộng đồng đã gắn bó lâu đời.
Nhóm phải di dời một phần liên quan đến yêu cầu phòng, chống lũ hoặc bảo đảm hạ tầng thiết yếu, như phòng cháy, chữa cháy và vệ sinh môi trường. Nhóm tái thiết gồm những nơi không bảo đảm an toàn thoát lũ hoặc nằm trong phạm vi mở trục đại lộ cảnh quan, nút giao và công trình hạ tầng. Với người dân, khác biệt giữa ba nhóm sẽ quyết định nhà cửa, sinh kế và khả năng tiếp tục sống tại chỗ; bởi vậy, ranh giới và phương án cụ thể cần được công khai, giải thích rõ.
An toàn lũ và hạ tầng là căn cứ, không phải khẩu hiệu
Các tiêu chí phân loại gồm mức độ bảo đảm phòng, chống và thoát lũ; phạm vi ảnh hưởng của đại lộ, nút giao và công trình hạ tầng; khả năng duy trì cấu trúc làng sau khi mở đường; cùng giá trị di tích, kiến trúc, lịch sử, văn hóa và nghề truyền thống. Trong số đó, an toàn lũ phải là giới hạn cứng: quy hoạch đặt yêu cầu mọi phương án sử dụng bãi sông, bố trí công trình và hạ tầng phải được kiểm chứng bằng mô hình thủy văn, thủy lực.
Nhưng an toàn không thể trở thành lý do chung chung để xóa bỏ khu dân cư nếu chưa chỉ ra rủi ro cụ thể và phạm vi ảnh hưởng. Tương tự, một tuyến đường mới có thể cần thiết cho toàn đô thị, song cách tuyến đường tác động lên từng làng xóm phải được đánh giá cùng khả năng duy trì cấu trúc cộng đồng. Chất lượng thực thi vì thế nằm ở hồ sơ chi tiết, dữ liệu có thể kiểm chứng và phương án đối thoại với người dân, chứ không chỉ ở bản đồ quy hoạch tổng thể.
Từ quy hoạch đến đời sống: bước quyết định còn ở phía trước
Điều chỉnh quy hoạch chưa tự nó xác định từng hộ phải chuyển đi hay được ở lại. Thành phố cho biết sẽ tiếp tục rà soát, xác định giải pháp cho từng khu vực; phương án sẽ được cụ thể hóa trong quy định quản lý, quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 và các dự án đầu tư. Đây mới là giai đoạn mà người dân cần theo dõi sát các ranh giới, điều kiện chỉnh trang, phạm vi giải phóng mặt bằng và cách bố trí nơi ở thay thế.
Các khu vực phục vụ tái định cư được định hướng tại phường Lĩnh Nam, Long Biên, Bồ Đề và xã Bát Tràng. Giai đoạn đầu còn dự kiến triển khai trục đại lộ cảnh quan hai bên sông, công viên công cộng ở Phú Thượng, công viên bãi sông tại Hồng Hà, khu phòng khách đô thị, khu tái định cư ở Lĩnh Nam, khu đô thị định cư tại Long Biên và dự án giải phóng mặt bằng độc lập. Những hạng mục này cho thấy kế hoạch không chỉ thay đổi chỗ ở mà còn tổ chức lại không gian công cộng và kết nối hai bờ.
Với bài toán di dời dân cư Hà Nội ven sông, thước đo cuối cùng không nên là tốc độ giải phóng mặt bằng, mà là mức độ an toàn và chất lượng sống sau khi sắp xếp. Quy hoạch chỉ tạo được đồng thuận nếu người dân biết mình thuộc nhóm nào, căn cứ ra sao và quyền lợi được bảo đảm thế nào. Giữ lại có điều kiện, di dời đúng nơi cần thiết và tái thiết có trách nhiệm phải là ba nhánh của cùng một kế hoạch, không phải những lựa chọn tách rời.
