Kiểm tra giữa kỳ thi, không chỉ sau khi kết thúc
Kiểm tra kỳ thi tốt nghiệp THPT là hoạt động giám sát chuyên ngành nhằm đánh giá việc tổ chức các khâu thi, nhận diện hạn chế hoặc vi phạm và yêu cầu khắc phục theo quy định. Bộ GDĐT đã đưa dự thảo thông tư về quy trình kiểm tra chuyên ngành trong lĩnh vực giáo dục lên cổng thông tin điện tử để lấy ý kiến cơ quan, tổ chức và cá nhân.
Điểm đáng chú ý là hoạt động này không nhất thiết phải đợi kỳ thi khép lại. Dự thảo bao quát các kỳ thi, cuộc thi do Bộ và địa phương tổ chức, trong đó có thi tốt nghiệp THPT, đồng thời cho phép kiểm tra khi từng khâu đang diễn ra. Cách tiếp cận ấy hợp lý: sai sót trong khâu tổ chức có thể ảnh hưởng trực tiếp đến thí sinh, nên phát hiện sớm có giá trị hơn một báo cáo chỉ xác nhận sự việc sau khi hậu quả đã xảy ra.
Quy trình kiểm tra theo từng bước
Khi kiểm tra diễn ra tại chỗ trong lúc kỳ thi đang được tổ chức, đoàn kiểm tra thực hiện theo quy định về kiểm tra trực tiếp. Sau đó, đoàn lập và thông qua báo cáo, nêu ưu điểm, hạn chế, thiếu sót và vi phạm nếu có. Đây là bước biến quan sát thành căn cứ xử lý, thay vì để nhận xét chung chung hoặc truyền đạt không chính thức.
Nếu các khâu thi kéo dài hơn thời hạn kiểm tra, người có thẩm quyền có thể ban hành quyết định riêng cho từng giai đoạn hoặc nhóm giai đoạn. Khi kỳ thi đã hoàn tất mới tiến hành kiểm tra, quy trình sẽ theo quy định chung của dự thảo. Như vậy, quy trình kiểm tra được thiết kế linh hoạt theo thời điểm và phạm vi, nhưng vẫn phải có báo cáo chính thức làm cơ sở kiến nghị. Dự thảo cũng yêu cầu thông báo bằng văn bản về thời gian, địa điểm ít nhất ba ngày làm việc trước ngày công bố quyết định, trừ trường hợp ngoại lệ.
Phát hiện sai sót: kiến nghị khắc phục kịp thời
Trọng tâm của đề xuất không chỉ là ghi nhận sai phạm. Từ kết quả kiểm tra, đoàn sẽ kiến nghị đơn vị được kiểm tra sớm chấn chỉnh, khắc phục vấn đề để kỳ thi diễn ra an toàn, nghiêm túc và đúng quy định. Với thí sinh và gia đình, điều này có ý nghĩa thực tế: cơ quan tổ chức có cơ hội sửa lỗi trong lúc các khâu liên quan còn đang vận hành, thay vì để bất cập kéo dài đến sau kỳ thi.
Dự thảo đặt thời hạn hoàn thiện báo cáo kiểm tra và văn bản yêu cầu khắc phục là 30 ngày kể từ khi kết thúc kiểm tra; vụ việc phức tạp có thể kéo dài nhưng không quá 45 ngày. Đây là mốc xử lý hồ sơ, không đồng nghĩa mọi vấn đề sẽ tự động được giải quyết trong cùng thời gian. Giá trị của cơ chế sẽ phụ thuộc vào việc kiến nghị có cụ thể, đúng người chịu trách nhiệm và được theo dõi đến khi hoàn tất hay không.
Cân bằng giám sát với lịch học và lịch thi
Kiểm tra cần đủ chặt để bảo vệ tính công bằng, nhưng không nên biến thành thêm một gánh nặng làm xáo trộn việc dạy, học và tổ chức kỳ thi. Vì vậy, dự thảo hạn chế bố trí kiểm tra vào tháng 1, tháng 5, tháng 6 và tháng 12 nhằm giảm ảnh hưởng đến năm học và các kỳ thi; ngoại lệ được đặt ra với kiểm tra liên quan đến kỳ thi, cuộc thi, khi có dấu hiệu vi phạm hoặc theo yêu cầu của người đứng đầu cơ quan có thẩm quyền.
Đây là sự cân bằng cần thiết: lịch kiểm tra có nguyên tắc, nhưng không thể ngăn cơ quan chức năng vào cuộc khi có rủi ro cụ thể. Dự thảo hiện vẫn đang trong giai đoạn lấy ý kiến, nên chưa phải quy định có hiệu lực. Nếu được hoàn thiện theo hướng công khai quy trình, chỉ rõ trách nhiệm khắc phục và theo dõi kết quả, cơ chế kiểm tra theo từng giai đoạn sẽ hữu ích hơn nhiều so với việc chỉ tổng kết sai sót sau kỳ thi.
