Kỳ thi tốt nghiệp THPT: Một thước đo đang chuẩn bị bước vào thời kỳ chuyển đổi số
Kỳ thi tốt nghiệp THPT là kỳ đánh giá chuẩn hóa trên phạm vi toàn quốc, dùng để công nhận học sinh hoàn thành chương trình phổ thông và cung cấp dữ liệu chính thống cho việc điều chỉnh dạy học, quản lý giáo dục và cải tiến chương trình, đồng thời là thước đo chất lượng dạy – học của từng nhà trường và của cả hệ thống. Nhìn từ giai đoạn 2026–2036, thông điệp chính không phải “phá đi làm lại”, mà là nâng cấp kỳ thi hiện có thông qua thi máy tính THPT, tổ chức kỳ thi nhiều đợt và chuẩn hóa đề thi tốt nghiệp. Bộ GD&ĐT muốn giữ ổn định vai trò của kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026, nhưng cách tổ chức sẽ thay đổi sâu, chạm đến hạ tầng công nghệ, ngân hàng câu hỏi và cơ chế giám sát. Câu hỏi đặt ra là: làm sao chuyển đổi số mà không đánh mất tính công bằng và sự an tâm của xã hội?
Đề án thi máy tính THPT giai đoạn 2026–2036: Cơ hội hiện đại hóa hay phép thử về công bằng?
Việc Bộ GD&ĐT xây dựng đề án thi trên máy tính giai đoạn 2026–2036 là bước ngoặt lớn nhất của thi tốt nghiệp trong thập kỷ tới. Thi máy tính THPT hứa hẹn giảm phụ thuộc vào giấy, tăng bảo mật, cho phép linh hoạt về ca thi, nhưng đồng thời phơi bày sự chênh lệch hạ tầng giữa các địa phương. Quan điểm của cơ quan quản lý khá rõ: nguyên tắc công bằng phải xuyên suốt; chỉ những nơi đáp ứng được yêu cầu về công nghệ, cơ sở vật chất và nhân lực mới triển khai, không áp dụng đồng loạt khi sự khác biệt còn quá lớn. Điều này đúng về mặt kỹ thuật, nhưng cũng tạo ra tâm lý "tỉnh mạnh đi trước, tỉnh yếu chờ sau". Để tránh cảm giác bất bình đẳng, giai đoạn chuyển tiếp thi trên giấy và trên máy tính song song bắt buộc phải thiết kế để kết quả tương đương về nội dung đánh giá và giá trị sử dụng, nếu không niềm tin vào kỳ thi sẽ bị bào mòn.
Kỳ thi nhiều đợt và ngân hàng đề thi: Chất lượng đề quan trọng hơn số lượng ca thi
Ý tưởng tổ chức kỳ thi nhiều đợt trong năm chỉ có ý nghĩa nếu đề thi tốt nghiệp thật sự được nâng chất. Nhiều ca, nhiều kỳ thi sẽ giúp học sinh có thêm cơ hội dự thi, giảm áp lực "một lần quyết định tất cả", nhưng mặt trái là nguy cơ lệch chuẩn nếu ngân hàng đề không được chuẩn hóa kỹ. Khi dùng thi máy tính THPT, đề giữa các ca có thể khác nhau, nhưng phải tương đương về độ khó và khả năng đánh giá năng lực; điều đó đòi hỏi một ngân hàng câu hỏi đủ lớn, được kiểm định khoa học, cùng hệ thống bảo mật nhiều lớp, mã hóa đề và truyền sát giờ thi. Nếu những khâu này không được đầu tư đúng mức, việc kỳ thi nhiều đợt sẽ chỉ là phân tán nguồn lực nhưng không nâng được chất lượng thực chất. Các trường phổ thông cũng cảnh báo khoảng cách giữa các ca, các đợt không nên quá dài, tránh tạo lợi thế ôn tập cho nhóm thí sinh thi sau.
Giữ ổn định mô hình, chỉnh sửa quy chế: Động thái nhỏ nhưng mang thông điệp lớn
Trong khi bàn đến chuyển đổi số, Bộ GD&ĐT vẫn có những động thái nhỏ nhưng cho thấy định hướng "ổn định mô hình, thay đổi cách tổ chức". Việc điều chỉnh quy chế thi tốt nghiệp THPT 2026 từ chỗ Chủ tịch UBND tỉnh thành lập đoàn kiểm tra xét công nhận tốt nghiệp sang Giám đốc Sở GD&ĐT đảm nhiệm cho thấy xu hướng tăng trách nhiệm chuyên môn, giảm khâu hành chính tầng cao. Các yếu tố còn lại của quy chế được giữ nguyên, cùng lịch thi 11–12/6 được công bố sớm, phản ánh mong muốn tạo tâm lý ổn định cho học sinh và nhà trường. Theo nhiều lãnh đạo ngành, mô hình kỳ thi hiện nay phù hợp chương trình giáo dục phổ thông mới; đề thi đã chuyển sang định hướng đánh giá năng lực, không thiên về ghi nhớ máy móc. Vấn đề nằm ở khâu tổ chức và giám sát, chứ không phải ở việc có thi hay không thi.
Chất lượng, giám sát và dữ liệu: Ba trụ cột cho thập kỷ thi tốt nghiệp mới
Nhìn về 2026–2036, kỳ thi tốt nghiệp THPT sẽ chỉ có ý nghĩa nếu bám được ba trụ cột: chất lượng đề thi, giám sát tổ chức và khai thác dữ liệu. Về chất lượng, ngành giáo dục cần mở rộng và chuẩn hóa ngân hàng đề, xây dựng hệ thống khảo thí độc lập để bảo đảm khách quan, độ tin cậy và khả năng so sánh qua các năm. Về giám sát, bài học từ các vụ gian lận cho thấy lỗ hổng nằm ở quản trị, nên phải chuyển mạnh từ giám sát nội bộ sang giám sát của toàn xã hội, kết hợp camera tại phòng thi và thi trên máy tính để giảm can thiệp của con người. Về dữ liệu, kết quả thi tốt nghiệp không chỉ để tính tỷ lệ đỗ; nó là "bản chụp" của chất lượng dạy học, là cơ sở điều chỉnh chương trình, phương pháp và quản lý. Nếu ba trụ cột này được củng cố, thi tốt nghiệp THPT 2026 và các năm sau có thể trở thành điểm tựa cho cải cách, thay vì là áp lực nặng nề cho học sinh.
