Thanh tra được tiến hành cả trong và sau kỳ thi
Thanh tra kỳ thi là hoạt động kiểm tra chuyên ngành nhằm giám sát việc tổ chức các kỳ thi, cuộc thi thuộc phạm vi quản lý của Bộ GD&ĐT và địa phương, từ khâu đang diễn ra đến giai đoạn sau khi kết thúc. Đây là nội dung trong dự thảo thông tư Bộ đăng để lấy ý kiến, chưa phải quy định đã ban hành. Phạm vi không chỉ gồm thi tốt nghiệp THPT mà còn có kỳ thi chọn học sinh giỏi quốc gia, tuyển chọn học sinh vào đội tuyển Olympic khu vực và quốc tế, cuộc thi khoa học kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh trung học cùng các kỳ thi, cuộc thi, hội thi khác. Dự thảo nêu rõ hoạt động thanh tra có thể diễn ra trong quá trình tổ chức và sau đó. Cách tiếp cận này hợp lý hơn việc chỉ kiểm tra trước hoặc sau kỳ thi: giám sát tại chỗ có thể nhận diện vấn đề khi còn khả năng chấn chỉnh, còn đánh giá sau kỳ thi giúp ghi nhận đầy đủ kết quả.
Quy trình đặt trọng tâm vào thông báo và theo dõi
Theo dự thảo, phương thức thanh tra có thể trực tiếp, trực tuyến hoặc từ xa; hình thức trực tuyến được ưu tiên ở đơn vị có hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu đầy đủ. Trước khi công bố quyết định thanh tra, trưởng đoàn phải thông báo bằng văn bản cho đơn vị được thanh tra về thời gian, địa điểm trước ít nhất ba ngày làm việc, trừ trường hợp ngoại lệ theo quy định. Sau đợt kiểm tra trực tiếp, đoàn lập báo cáo về ưu điểm, hạn chế, bất cập và vi phạm nếu có, đồng thời đề xuất biện pháp xử lý, khắc phục để kỳ thi diễn ra an toàn, nghiêm túc, đúng quy định. Điểm đáng chú ý là quy trình không kết thúc ở báo cáo: đơn vị được thanh tra phải báo cáo kết quả khắc phục, còn cơ quan quản lý theo dõi đến khi có văn bản kết luận việc theo dõi. Cơ chế này giúp hạn chế tình trạng thanh tra xong nhưng kiến nghị bị bỏ ngỏ.
Giám sát phải tránh gây xáo trộn hoạt động dạy học
Dự thảo đồng thời đặt quy trình thanh tra trong giới hạn cần thiết: hoạt động kiểm tra giáo dục không được chồng chéo, trùng lặp với thanh tra chuyên ngành của cơ quan có thẩm quyền; các bên phải phối hợp và tránh cản trở hoạt động bình thường của đơn vị được kiểm tra. Đây là ranh giới quan trọng: giám sát kỳ thi cần đủ chặt để phát hiện sai phạm, nhưng không nên tạo thêm áp lực hành chính đúng lúc trường học đang tập trung tổ chức thi. Vì vậy, dự thảo đề nghị hạn chế bố trí thanh tra giáo dục vào tháng 1, tháng 5, tháng 6 và tháng 12, nhằm tránh thời điểm kết thúc học kỳ, năm học và các kỳ thi lớn. Ngoại lệ được dành cho thanh tra kỳ thi, cuộc thi hoặc trường hợp có dấu hiệu vi phạm. Nói cách khác, đây không phải lệnh dừng thanh tra trong mùa cao điểm mà là nguyên tắc sắp lịch, đồng thời giữ quyền can thiệp khi cần thiết.
Giá trị của đề xuất nằm ở khâu khắc phục
Một quy trình thanh tra chỉ có ý nghĩa nếu phát hiện được vấn đề và buộc các bên xử lý đến nơi đến chốn. Dự thảo đi đúng hướng khi kết nối việc kiểm tra, lập báo cáo, yêu cầu khắc phục và giám sát kết quả bằng văn bản; nhờ vậy, trách nhiệm của đơn vị được thanh tra và cơ quan quản lý không bị dừng lại ở thời điểm đoàn rời đi. Với thi tốt nghiệp THPT, cách làm này có thể hỗ trợ phát hiện thiếu sót trong tổ chức khi kỳ thi đang diễn ra, đồng thời tạo căn cứ xem xét những vấn đề được ghi nhận sau kỳ thi. Tuy nhiên, hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào việc kiến nghị có rõ ràng, thời hạn khắc phục có được theo dõi và kết luận có được ban hành hay không. Đề xuất vì thế đáng chú ý không chỉ ở phạm vi thanh tra, mà ở cam kết theo dõi sau kiểm tra. Đó mới là điều giúp giám sát có tác dụng thực tế.
