Đánh giá lại kỳ thi từ mục tiêu đến tác động
Kỳ thi tốt nghiệp THPT là kỳ đánh giá quy mô toàn quốc ở cuối bậc phổ thông, có liên hệ với việc công nhận tốt nghiệp, tuyển sinh đại học và định hướng phân luồng học sinh. Tại phiên thảo luận kinh tế - xã hội của Quốc hội sáng 31.10, đại biểu Trịnh Xuân An (Đồng Nai) đề nghị nghiên cứu, đánh giá lại cách tổ chức kỳ thi hiện nay, làm rõ mục tiêu, sự cần thiết và hiệu quả của kỳ thi trong mối quan hệ với đánh giá quá trình học tập, tuyển sinh đại học và phân luồng học sinh. Đây không phải lời kêu gọi thay đổi hình thức thi bằng mọi giá: điều cần kiểm chứng là kỳ thi đang phục vụ mục đích nào và có làm tốt hơn các phương thức đánh giá khác hay không. Khi thi cử, tuyển sinh, dạy thêm, học thêm, sách giáo khoa và sắp xếp trường lớp đều phát sinh bất cập, rà soát kỳ thi nên được đặt trong một cuộc xem xét rộng hơn về chất lượng giáo dục.
Lập luận của đại biểu đáng chú ý ở chỗ chuyển trọng tâm khỏi câu hỏi thi thế nào sang câu hỏi thi để làm gì. Nếu vai trò của kỳ thi trong công nhận tốt nghiệp và tuyển sinh chưa được phân định rõ, học sinh có thể phải chịu áp lực của một kỳ thi mang nhiều mục tiêu cùng lúc. Phương án cải tiến vì thế cần bảo đảm thực chất, công bằng, đồng thời giảm áp lực và chi phí cho gia đình, xã hội. Đó là thước đo thiết thực hơn việc chỉ thay đổi cấu trúc đề hay quy trình tổ chức.
Bộ đã rà soát, nhưng giải pháp cần tạo được niềm tin
Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn cho biết Bộ đã rà soát, đánh giá các vấn đề phát sinh trong thực tiễn và đang nghiên cứu giải pháp để vừa nâng cao chất lượng thi, vừa kiểm soát gian lận, tiêu cực. Bộ cũng đã tham mưu Thủ tướng ban hành chỉ thị tăng cường biện pháp phòng, chống gian lận trong thi cử và đánh giá kết quả học tập. Đây là hướng xử lý cần thiết, nhưng hiệu quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào việc rà soát biến thành thay đổi cụ thể, có thể kiểm chứng, thay vì dừng ở cam kết tăng cường kiểm soát.
Một kỳ thi đáng tin cậy phải vừa bảo đảm tính nghiêm túc, vừa đánh giá đúng năng lực và không tạo gánh nặng vượt quá mục tiêu. Vì thế, ngành giáo dục cần công khai vấn đề đã nhận diện, giải thích giải pháp nào xử lý khâu nào, đồng thời đánh giá tác động trước khi áp dụng rộng rãi. Đại biểu Trịnh Xuân An nhấn mạnh rằng mỗi thay đổi trong giáo dục đều tác động đến hàng triệu học sinh, giáo viên và gia đình; chính sách cần được chuẩn bị kỹ, lắng nghe ý kiến thực chất và có lộ trình rõ ràng. Quan điểm này nên là nguyên tắc cho mọi bước đổi mới thi cử.
Ổn định lộ trình quan trọng không kém đổi mới
Đề nghị rà soát không đồng nghĩa với việc phải thay đổi ngay kỳ thi. Điều đại biểu cảnh báo là tình trạng mỗi mùa thi, học sinh và phụ huynh lại thấp thỏm chờ quy định mới, còn nhà trường và giáo viên bị động điều chỉnh dạy học. Nếu phương án mới được công bố quá muộn hoặc thiếu thời gian chuyển tiếp, bất định chính sách có thể trở thành một áp lực khác bên cạnh áp lực thi cử. Bởi vậy, ổn định không nên bị hiểu là giữ nguyên mọi thứ; ổn định là thông báo sớm, nêu rõ mục tiêu và cho các bên đủ thời gian thích ứng.
Bối cảnh rà soát chương trình và sách giáo khoa càng khiến yêu cầu phối hợp chính sách trở nên quan trọng. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho biết chương trình dự kiến được sửa đổi hoàn thành trong năm 2026; việc sửa đổi, hoàn thiện sách giáo khoa hoàn thành trong năm 2027 để sử dụng thống nhất từ năm học 2028-2029. Sách giáo khoa cũng dự kiến được cung cấp miễn phí cho học sinh từ năm học 2028-2029, sớm hơn một năm so với lộ trình trước đó. Những mốc này cho thấy ngành giáo dục đang chuẩn bị những thay đổi lớn, nhưng không nên suy diễn rằng sách giáo khoa đổi thì kỳ thi sẽ tự động đổi theo. Hai việc cần được rà soát có căn cứ và công bố lộ trình riêng, đồng bộ.
Thước đo của đổi mới là lợi ích học sinh
Phần việc tiếp theo không chỉ là siết chống gian lận mà còn phải trả lời kỳ thi sẽ đánh giá điều gì, kết quả được dùng ra sao và có thể giảm trùng lặp với đánh giá quá trình học tập hay không. Nếu rà soát kỳ thi dẫn đến phương án rõ mục tiêu, công bằng và ít gây áp lực hơn, học sinh và gia đình sẽ nhận được lợi ích cụ thể; nếu chỉ thay đổi quy trình mà giữ nguyên những bất cập, đổi mới sẽ khó thuyết phục. Bộ GD&ĐT đã xác nhận có rà soát và nghiên cứu giải pháp nâng cao chất lượng thi, song các nguồn thông tin hiện có chưa nêu phương án tổ chức cụ thể.
Vì vậy, đề xuất của đại biểu nên được xem là lời nhắc về trách nhiệm giải trình, không phải tín hiệu rằng kỳ thi sắp bị thay thế. Bộ cần công bố rõ kết quả đánh giá, lắng nghe học sinh, giáo viên và gia đình, rồi đưa ra lộ trình đủ sớm để trường học chủ động. Đổi mới thi cử chỉ có ý nghĩa khi làm cho việc đánh giá đáng tin hơn mà không đẩy thêm rủi ro và áp lực sang người học. Kết luận cần hướng tới không phải thi nhiều hay ít, mà là một kỳ thi có mục đích rõ, chất lượng được bảo đảm và thay đổi có thể dự đoán.
