Kinh tế sinh học: động lực tăng trưởng bị kìm chân giữa lab và nhà máy
Kinh tế sinh học là mô hình phát triển kinh tế dựa trên khai thác bền vững tài nguyên sinh học, kết hợp công nghệ sinh học, dữ liệu và tự động hóa để tạo ra sản phẩm, dịch vụ giá trị gia tăng cao trong nông nghiệp, y sinh, vật liệu mới và môi trường, qua đó hình thành một trụ cột tăng trưởng mới trong kỷ nguyên số.
Việt Nam đã xác định kinh tế sinh học dựa trên nền tảng công nghệ sinh học là một trong những trụ cột tăng trưởng chiến lược trong bối cảnh kinh tế số và kinh tế xanh. Tuy nhiên, trụ cột này đang bị kìm chân bởi một nghịch lý: phòng thí nghiệm ngày càng nhiều kết quả, còn nhà máy vẫn thiếu sản phẩm sinh học nội địa đủ sức cạnh tranh. Chỉ thị 13/CT-TTg năm 2026 thẳng thắn chỉ ra mối liên kết giữa nghiên cứu, ứng dụng, sản xuất và thị trường còn rời rạc, số doanh nghiệp dẫn dắt còn ít và năng lực tự chủ với nhiều sản phẩm sinh học thiết yếu vẫn hạn chế.
Nói cách khác, bài toán công nghệ sinh học thương mại hóa không nằm ở chỗ Việt Nam thiếu đề tài hay thiếu nhà khoa học, mà nằm ở khoảng trống chết người giữa nghiên cứu cơ bản và sản xuất công nghiệp. Nếu không xử lý khoảng trống này, kinh tế sinh học Việt Nam sẽ tiếp tục dừng ở khẩu hiệu, trong khi cơ hội thị trường bị các chuỗi giá trị toàn cầu chiếm lĩnh.
Việt Nam không thiếu công nghệ, nhưng thiếu cầu nối sang sản xuất quy mô lớn
Nhìn từ hạ tầng công nghệ sinh học hiện có, Việt Nam không xuất phát từ con số 0. Viện Sinh học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ đã tích lũy hơn 30 năm nghiên cứu, xây dựng được các công nghệ nền tảng trong y sinh, vi sinh và vắc-xin. Họ sở hữu cơ sở dữ liệu hệ gen người Việt phục vụ sàng lọc sơ sinh, chẩn đoán trước sinh, tư vấn di truyền và y học chính xác cho người Việt – thứ không thể sao chép từ dữ liệu quốc tế. Ở nông nghiệp, bộ sưu tập khoảng 5.000 chủng vi sinh đã được dùng để tạo chế phẩm giúp giảm thức ăn, tăng tăng trưởng, giảm dịch bệnh và giảm phụ thuộc kháng sinh trong nuôi tôm, cá tra, cá ba sa, hỗ trợ xuất khẩu.
Những kết quả này cho thấy tiềm năng công nghệ sinh học thương mại hóa là có thật, chứ không phải viễn cảnh xa vời. Vấn đề là phần lớn vẫn dừng ở quy mô phòng thí nghiệm hoặc sản xuất thử nhỏ lẻ. Các ứng viên vắc-xin thú y, như vắc-xin phòng tiêu chảy cấp ở lợn hay cúm gia cầm H5N1, H7N9, mới ở bước thử nghiệm trong lab và cần doanh nghiệp đồng hành ở giai đoạn sản xuất thử nghiệm, khảo nghiệm và đăng ký lưu hành.
Chính các nhà khoa học cũng thừa nhận “thung lũng chết” của công nghệ sinh học nằm ở đoạn giữa: công nghệ đã chứng minh trong phòng thí nghiệm nhưng chưa được kiểm chứng ở quy mô sản xuất thử, thử nghiệm lâm sàng hay đạt chuẩn GMP. Không có cầu nối này, mọi thành tựu nghiên cứu chỉ là bản vẽ đẹp chưa bao giờ được dựng thành nhà máy thật.
Thiết bị dùng chung biotech: mảnh ghép hạ tầng còn thiếu
Nếu phải chỉ ra một nút thắt hạ tầng công nghệ sinh học rõ ràng nhất, đó là sự thiếu vắng các cơ sở thiết bị dùng chung biotech cho giai đoạn sản xuất thử nghiệm. Các chuyên gia chỉ ra rằng Việt Nam “đặc biệt thiếu hạ tầng dùng chung cho khâu sản xuất thử nghiệm”. Phó chủ tịch Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam Lê Thị Khánh Vân nhấn mạnh, nút thắt nằm ở khoảng trống giữa phòng thí nghiệm và sản xuất quy mô lớn, khi nhà khoa học và doanh nghiệp thiếu điều kiện để thử nghiệm công nghệ trước khi quyết định đầu tư.
Giải pháp bà Vân đề xuất là phát triển các cơ sở có thiết bị dùng chung biotech, nơi nhiều nhóm nghiên cứu và doanh nghiệp có thể cùng sử dụng dây chuyền lên men, tinh sạch, đóng gói, kiểm định… để hoàn thiện công nghệ trước khi mở rộng sản xuất. Thay vì mỗi doanh nghiệp phải tự đầu tư một dây chuyền đắt đỏ khi sản phẩm còn chưa chứng minh được thị trường, mô hình này chia sẻ rủi ro và chi phí đầu tư ban đầu.
Tuy nhiên, thiết bị dùng chung không thể chỉ là nhà xưởng với máy móc. Để hiệu quả, nó phải gắn với đội ngũ vận hành, chuyên gia tư vấn, quy trình kiểm định và cơ chế tiếp nhận nhu cầu từ doanh nghiệp. Nói cách khác, đây phải là hạ tầng công nghệ sinh học sống, nơi dữ liệu, con người và quy trình cùng vận hành, chứ không phải “bảo tàng máy móc” mua về rồi để không.
Khung pháp lý mới và vai trò của VAST, VASTI trong tăng tốc thương mại hóa
Một điểm sáng hiếm hoi là khung pháp lý đang dần dịch chuyển theo hướng ủng hộ công nghệ sinh học thương mại hóa. Nghị quyết 57-NQ/TW mở đường cho việc giao quyền sở hữu kết quả nghiên cứu cho tổ chức chủ trì và cho phép nhà khoa học góp vốn, quản lý, điều hành doanh nghiệp khởi nguồn. Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 chuyển trọng tâm từ bảo hộ sang khai thác và thương mại hóa, cho phép định giá, mua bán, ghi nhận tài sản trí tuệ trong báo cáo tài chính, dùng làm tài sản bảo đảm và góp vốn.
Ở cấp tổ chức, Viện Hàn lâm đang xây dựng quy chế nội bộ để chuyển giao công nghệ hình thành từ vốn nhà nước ra doanh nghiệp, hướng tới mô hình trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ chiến lược. Viện Sinh học thì rà soát danh mục nghiên cứu để tập trung nguồn lực cho sản phẩm chiến lược, phân loại và định giá tài sản trí tuệ, kiện toàn đầu mối sở hữu trí tuệ và chuyển giao công nghệ, đồng thời thử nghiệm mô hình đồng phát triển sản phẩm và doanh nghiệp khởi nguồn với cơ chế chia sẻ lợi ích minh bạch.
Về phía Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ, bà Vân cho rằng tổ chức này có thể tham gia bằng cách khai thác dữ liệu nghiên cứu, cung cấp thông tin công nghệ, kết nối chuyên gia và hỗ trợ doanh nghiệp tìm kiếm giải pháp phù hợp. Đây là mảnh ghép quan trọng để biến các thiết bị dùng chung biotech thành điểm hẹn giữa cung công nghệ và cầu thị trường, thay vì chỉ là hạ tầng trơ trọi.
Xây hệ sinh thái biotech: từ thiết bị dùng chung tới chuỗi liên kết thị trường
Phát triển kinh tế sinh học Việt Nam không thể chỉ là thêm đề tài, thêm phòng thí nghiệm hay thêm vài doanh nghiệp công nghệ sinh học đơn lẻ. Như các văn bản chính sách đã chỉ ra, vấn đề cốt lõi là xây dựng chuỗi liên kết đủ chặt từ nhu cầu thị trường, nghiên cứu, thử nghiệm, hoàn thiện công nghệ đến sản xuất và phân phối. Điều này đòi hỏi sự phối hợp thực chất giữa viện nghiên cứu, doanh nghiệp và chính sách nhà nước, chứ không phải các diễn đàn kết nối mang tính hình thức.
Ở cấp địa phương, các cơ sở thiết bị dùng chung biotech cần được nhân rộng tại những vùng có thế mạnh về nông nghiệp, nông sản hoặc công nghiệp, thay vì tập trung hết ở vài đô thị lớn. Việt Nam có nguồn nguyên liệu sinh học phong phú từ nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản và phụ phẩm chế biến – nền tảng để phát triển chế phẩm sinh học, vật liệu sinh học, sản phẩm chăm sóc sức khỏe và giải pháp xử lý môi trường. Nếu không có hạ tầng gần vùng nguyên liệu, chi phí và thời gian đưa công nghệ ra sản xuất sẽ luôn cao.
Kết luận cần thẳng thắn: khoảng trống giữa phòng thí nghiệm và nhà máy chỉ có thể được lấp đầy bằng hạ tầng công nghệ sinh học đủ tầm – mà hạt nhân là các thiết bị dùng chung biotech – cùng một hệ sinh thái chính sách, tài chính và nhân lực đồng bộ. Nếu chậm tay trong giai đoạn này, kinh tế sinh học Việt Nam sẽ bỏ lỡ cơ hội trở thành động lực tăng trưởng mới trong kỷ nguyên số, dù trên giấy tờ chúng ta đã có đủ chiến lược và nghị quyết.
