Xanh hóa không thể chỉ dừng ở thiết kế con tàu
Đóng tàu xanh là quá trình thiết kế, chế tạo tàu tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải, đồng thời chuyển đổi hoạt động sản xuất tại nhà máy theo hướng sử dụng tài nguyên hiệu quả và kiểm soát ô nhiễm. Với ngành đóng tàu Việt Nam, khoảng cách giữa mục tiêu ấy và năng lực hiện có đang là rào cản cạnh tranh, không phải một vấn đề có thể giải quyết bằng khẩu hiệu.
Nhiều nhà máy còn vận hành máy móc, dây chuyền được đầu tư từ khoảng 20 năm trước; thiếu vốn khiến việc đổi mới công nghệ chậm, trong khi nhân lực phải đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật ngày càng cao. Thách thức cũng nằm ở khả năng tự thiết kế, làm chủ công nghệ lõi, tự động hóa và phát triển công nghiệp phụ trợ. Ông Lê Đỗ Mười, Cục trưởng Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam, lưu ý rằng khoảng cách này không chỉ thuộc về quy mô nhà máy hay năng lực tài chính.
Sức ép đang tăng vì thị trường thế giới chuyển từ tàu truyền thống sang tàu tiết kiệm năng lượng, dùng nhiên liệu thay thế và tích hợp công nghệ thông minh. Hơn nữa, xanh hóa phải bao trùm cả quy trình sản xuất, từ bụi, khí thải, nước thải đến hiệu quả sử dụng vật tư và năng lượng. Nếu chỉ đóng được một sản phẩm xanh mà không cải thiện nhà máy, lợi thế ấy khó trở thành năng lực lâu dài.
Đơn hàng quốc tế tạo cơ hội học bằng sản phẩm thật
Đóng tàu Hạ Long đang chọn cách bước vào phân khúc kỹ thuật cao thông qua hợp tác quốc tế, thay vì chỉ dựa vào năng lực đóng tàu truyền thống. Doanh nghiệp duy trì quan hệ với Tập đoàn Damen của Hà Lan và Scenic Tours của Australia, tập trung vào tàu chuyên dụng, tàu dịch vụ điện gió, tàu du lịch cao cấp và tàu hàng xuất khẩu. Đây là hướng đi có sức nặng: khách hàng quốc tế vừa mở cửa thị trường, vừa đặt ra chuẩn mực cụ thể về chất lượng và tiến độ.
Theo danh mục hợp đồng đã ký và triển khai trong năm 2026, công ty đóng 15 tàu dịch vụ điện gió ngoài khơi và một tàu hút bùn cho Damen. Trong năm đó, một tàu CSOV 9020 đang được hoàn thiện để bàn giao; dòng tàu này được thiết kế tiết kiệm nhiên liệu, giảm phát thải và có khả năng chuyển đổi sang nhiên liệu sạch. Các đơn hàng góp phần duy trì việc làm cho hàng nghìn lao động của công ty và nhà thầu phụ, đồng thời tạo điều kiện tích lũy kinh nghiệm ở phân khúc giá trị cao.
Tuy nhiên, nhận đơn hàng không đồng nghĩa đã làm chủ công nghệ. Cơ hội chỉ có ý nghĩa nếu kinh nghiệm thi công chuyển thành năng lực thiết kế, quản trị chất lượng và sản xuất ổn định, thay vì lệ thuộc kéo dài vào đối tác nước ngoài.
Năng suất và tay nghề quyết định khả năng giữ khách
Kết quả sản xuất cho thấy Hạ Long đã có nền tảng để mở rộng, nhưng giữ được khách hàng sẽ phụ thuộc vào chất lượng nhất quán. Đầu năm 2026 đến nay, công ty đã bàn giao một tàu hàng 45.000 tấn và hai tàu dịch vụ điện gió CSOV 8720; trong năm 2025, nhà máy triển khai nhiều dòng tàu hàng, tàu dịch vụ điện gió và tàu du lịch. Những sản phẩm khác nhau đòi hỏi tổ chức sản xuất linh hoạt, kiểm tra chặt chẽ và lực lượng kỹ thuật có tay nghề.
Đầu tư thiết bị đang giúp thu hẹp một phần khoảng cách. Máy cắt CNC laser thay thế công nghệ cắt plasma trước đây đã nâng năng suất cắt khoảng 2-3 lần. Thiết bị hàn tự động, bán tự động cũng giảm lao động thủ công, cải thiện tiến độ và giúp sử dụng nhân lực, máy móc hiệu quả hơn. Nhưng máy móc không tự bảo đảm chất lượng: độ chính xác gia công, chất lượng mối hàn và năng lực kiểm soát từng công đoạn vẫn quyết định độ an toàn, độ bền của tàu.
Vì thế, đổi mới công nghệ phải đi cùng đào tạo và chuẩn hóa quy trình. Mục tiêu không chỉ là làm nhanh hơn mà còn là giảm sai lỗi, tiết kiệm vật tư, năng lượng và đáp ứng yêu cầu môi trường. Đây là điều kiện để đơn hàng quốc tế trở thành bước nâng cấp năng lực, thay vì chỉ là khối lượng công việc ngắn hạn.
Mở rộng hợp tác phải gắn với năng lực tự chủ
Giai đoạn 2026-2030, Đóng tàu Hạ Long đặt mục tiêu tăng doanh thu bình quân 10-12% mỗi năm và xây dựng nguồn đơn hàng quốc tế ổn định, có giá trị cao, phù hợp với năng lực sản xuất. Công ty dự kiến củng cố quan hệ với Damen, Scenic Tours và tìm cơ hội hợp tác tại châu Âu, Australia cùng một số nước châu Á. Hướng đi này hợp lý, nhưng tăng trưởng chỉ bền vững nếu năng lực nhà máy theo kịp quy mô đơn hàng.
Bài toán của toàn ngành vì thế rộng hơn chuyện tìm khách. Việt Nam được ghi nhận đứng thứ tư thế giới về thị phần vào cuối năm 2025, nhưng chỉ chiếm khoảng 1,1% sản lượng đóng tàu toàn cầu. Vị trí ấy chưa đủ để bảo đảm sức cạnh tranh nếu các nhà máy không nâng chất lượng, tự động hóa, nhân lực và công nghiệp phụ trợ. Hạ Long có thể tạo một lối đi đáng chú ý bằng các tàu dịch vụ điện gió, nhưng ngành cần nhiều doanh nghiệp cùng tiến lên.
Kết luận, hợp tác quốc tế là cánh cửa chứ không phải đích đến. Đóng tàu xanh chỉ trở thành lợi thế khi sản phẩm sạch hơn đi cùng quy trình sản xuất ít tác động môi trường, đội ngũ lành nghề và khả năng làm chủ công nghệ. Hạ Long đang có đơn hàng và kinh nghiệm để tiến bước; thước đo thành công sẽ là năng lực giữ khách, mở rộng thị trường và nâng chuẩn sản xuất trong nước.
