Từ hành lang kiểm soát lũ đến trục xương sống đô thị mới
Quy hoạch sông Hồng là chiến lược tái cấu trúc không gian đô thị hai bên bờ sông, biến một hành lang kiểm soát lũ gắn với lịch sử hình thành Thủ đô thành trục phát triển kinh tế, sinh thái và văn hóa mới, đồng thời tái tổ chức không gian ở, giao thông và dịch vụ trên nền tảng bảo tồn dòng sông, hệ sinh thái và sinh kế cộng đồng hiện hữu. Dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng được xem là nỗ lực tái cấu trúc đô thị quy mô lớn, hứa hẹn tạo động lực tăng trưởng dài hạn cho Thủ đô. Trọng tâm không phải chỉ là một tuyến giao thông mới, mà là cách Hà Nội viết lại câu chuyện phát triển đô thị Hà Nội quanh dòng sông vốn lâu nay bị xem như vùng “phía sau” của thành phố. Tham vọng của Hà Nội là đưa sông Hồng trở thành “xương sống kinh tế, sinh thái và văn hóa mới” của đô thị. Đây là lựa chọn mang tính bản lề: hoặc thành công trong việc kết hợp bảo tồn dòng sông với phát triển đô thị, hoặc đánh mất một lớp bản sắc mà không một tuyến đại lộ nào có thể thay thế.
Sông Hồng trong tầm nhìn 100 năm: đa cực, đa trung tâm
Điểm đáng chú ý của quy hoạch sông Hồng là nó không đứng riêng lẻ, mà nằm trong tầm nhìn 100 năm về phát triển đô thị Hà Nội. Vai trò của dòng sông đã được xác định rõ trong các định hướng chiến lược, coi đây là trục xương sống cảnh quan, hành lang sinh thái, trung tâm văn hóa, dịch vụ và biểu tượng của Thủ đô. Tức là quy hoạch không nhắm tới một “mặt tiền mới” cho Hà Nội, mà tới một cấu trúc đô thị mới. Quy hoạch tổng thể hướng Hà Nội tới mô hình đa cực, đa trung tâm, trong đó sông Hồng trở thành trục kết nối mới giữa khu vực lịch sử, những vùng đô thị hiện hữu và các cực phát triển tương lai. Theo các đánh giá quốc tế, quy hoạch này có thể hoàn toàn thay đổi diện mạo thành phố và cách đô thị vận hành, từ mô hình tập trung quanh lõi cũ sang mạng lưới không gian linh hoạt hơn. Chính vì vậy, tái cấu trúc không gian quanh sông Hồng không chỉ là chỉnh trang bãi sông; đó là bước thử năng lực tư duy dài hạn của bộ máy quy hoạch đô thị Hà Nội.
Khi phát triển đô thị phải bắt đầu từ sinh kế và an toàn người dân
Điểm đáng mừng trong quy hoạch sông Hồng là người dân không bị đặt ra “ngoài cuộc”. Trong quá trình nghiên cứu, điều chỉnh Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng tỷ lệ 1/5.000, thành phố tiếp tục lấy ý kiến nhân dân và tham vấn các chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý. Đây là cách tiếp cận buộc mọi bản vẽ phải nhìn vào sinh kế cụ thể, không gian sống cụ thể, thay vì chỉ những khối nhà trên sa bàn. Không gian hai bên sông được xác định là phần quan trọng trong định hướng phát triển đô thị Thủ đô, nhưng đồng thời phải là nơi cư dân ven sông được bảo đảm an toàn trước thiên tai, ổn định nơi ở, sinh kế và an sinh tốt hơn. Đối với những người đang sinh sống, sản xuất ven sông, yêu cầu đặt ra là không để việc gia tăng giá trị đất đai trở thành áp lực di dời và mất sinh kế. Nếu “kỳ tích sông Hồng” thành hiện thực, nhóm hưởng lợi rõ nhất sẽ là người dân Thủ đô, với hệ thống công viên, không gian xanh và tiện ích công cộng ven sông được mở rộng đáng kể. Nhưng lợi ích đó chỉ có ý nghĩa khi cư dân tại chỗ không bị biến thành “người ngoài” trong chính không gian mà họ đã gắn bó qua nhiều thế hệ.
Bảo tồn dòng sông trong chiến lược hiện đại hóa
Quy hoạch sông Hồng chỉ có thể bền vững nếu bảo tồn dòng sông trở thành nguyên tắc nền tảng chứ không phải “phụ lục” của phát triển hạ tầng. Không gian ven sông được xác định không chỉ dành cho công trình, mà còn là hành lang thoát lũ, khu trữ nước mùa khô, vùng bảo tồn hệ sinh thái và cảnh quan công cộng. Điều này buộc tư duy thiết kế đô thị phải chấp nhận nước, bãi bồi, vùng ngập như một phần của cấu trúc, không phải thứ cần san lấp. Hai quy hoạch liên quan đến đê điều và phòng, chống thiên tai (257 và 429) vẫn là căn cứ quan trọng, đặt ra yêu cầu mọi phát triển đô thị, kinh tế, văn hóa, lịch sử và sinh kế phải gắn với bảo đảm an toàn đê điều và phòng, chống thiên tai, đồng thời phân định rõ khu vực định cư an toàn và không an toàn. Tháng 7/2026, yêu cầu đầu tư cảnh quan sông Hồng không được làm giảm hành lang và không gian thoát lũ đã được phê duyệt, củng cố cho nguyên tắc này. Nếu giải quyết tốt những thách thức về môi trường, tái định cư, nguồn lực và bảo tồn bản sắc, Hà Nội có thể bước vào tương lai với một dòng sông được đánh thức nhưng không bị đánh mất; một đô thị hiện đại hơn nhưng vẫn gìn giữ những giá trị đã làm nên bản sắc của mình.
Cơ hội hiếm có – và ranh giới mỏng giữa biểu tượng và bản sao
Ở góc nhìn bên ngoài, kế hoạch quy hoạch sông Hồng được xem là cơ hội hiếm có để Hà Nội thay đổi không chỉ diện mạo, mà cả cách thành phố phát triển trong dài hạn. Sự quan tâm của các nhà đầu tư, tổ chức quốc tế cho thấy sức hút của trục sông Hồng như một không gian thử nghiệm mô hình phát triển đô thị hiện đại nhưng vẫn đậm bản sắc. Tuy nhiên, chính sức hút đó là con dao hai lưỡi: dễ dẫn tới áp lực thương mại hóa nhanh, mô phỏng những “kỳ tích dòng sông” ở nơi khác mà bỏ qua điều kiện văn hóa, sinh thái đặc thù. Những so sánh với câu chuyện sông Hàn từng được dùng như hình mẫu thành công, nhưng nhiều ý kiến quốc tế nhấn mạnh “kỳ tích sông Hồng” không thể là bản sao của bất kỳ mô hình nào. Hà Nội được kỳ vọng kiến tạo một đô thị hiện đại hơn nhưng vẫn giữ được dòng sông, lịch sử và bản sắc của một thành phố nghìn năm văn hiến. Đường ranh giữa biểu tượng và bản sao sẽ nằm ở chỗ: liệu trục sông Hồng có thực sự xuất phát từ con người, sinh kế, ký ức ven sông, và từ quyết tâm bảo tồn dòng sông trong mọi quyết định phát triển đô thị Hà Nội.
