Từ dòng sông bị quay lưng đến trục động lực phát triển
Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng là dự án quy hoạch dọc hai bờ sông Hồng với quy mô hơn 11.418 ha, trải dài khoảng 40 km từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, nhằm biến không gian ven sông từng bị chia cắt bởi hệ thống đê điều thành trục phát triển chiến lược, kết hợp không gian xanh, kinh tế, văn hóa và đô thị, đồng thời bảo đảm an toàn lũ lụt, bảo tồn di sản và sinh kế cộng đồng trong khu vực.
Điểm đáng nói là Hà Nội không coi đây như một dự án hạ tầng đơn lẻ, mà như một cuộc tái cấu trúc đô thị quy mô vùng. Thành phố vừa công bố việc điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng tỷ lệ 1/5000 để triển khai Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng, đồng thời tổ chức lấy ý kiến rộng rãi người dân về bản quy hoạch và phương án đầu tư. Chính sự tham vấn cộng đồng cho thấy nhà quản lý nhận thức rõ dự án sẽ làm thay đổi cách Hà Nội sống với sông Hồng – không còn là đô thị "quay lưng ra sông", mà là đô thị chủ động "hướng mặt vào sông".
Quy mô khổng lồ và nguyên tắc không đánh đổi an toàn lũ
Về quy mô, phạm vi nghiên cứu trục đại lộ cảnh quan sông Hồng dài khoảng 40 km, tổng diện tích 11.418 ha, đi xuyên giữa đô thị trung tâm từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở. Trong đó, khoảng 3.626 ha là mặt nước (gần 32%), khoảng 5.741 ha đất nông nghiệp (xấp xỉ 50%), 1.102 ha đất ở (gần 10%) cho khoảng 279.525 cư dân, phần còn lại là các chức năng khác. Những con số này không chỉ nói lên tiềm năng mà còn báo trước độ phức tạp của bài toán tái cấu trúc một không gian vừa sản xuất, cư trú, vừa giàu di sản lịch sử – văn hóa. Một câu nói mang tính nguyên tắc của quy hoạch là: “Nguyên tắc cốt lõi là không thu hẹp không gian thoát lũ và không đề xuất giải pháp xây đê mới nằm trong đê cũ”. Đây là tuyên bố quan trọng, khẳng định Hà Nội chấp nhận giới hạn tự nhiên của sông, không đánh đổi an toàn lũ lụt sông Hồng cho lợi ích bất động sản ngắn hạn. Phương châm "thích ứng với lũ", ưu tiên hệ thống đê điều và thoát lũ, nếu được tuân thủ nghiêm, sẽ là lá chắn giúp giấc mơ đại lộ ven sông không trở thành rủi ro cho triệu cư dân phía trong đê.
Không gian xanh – kinh tế – văn hóa: tham vọng tái cấu trúc đô thị
Điều làm trục đại lộ sông Hồng khác với những dự án ven sông trước đây là cách Hà Nội gắn nó với chiến lược phát triển đô thị dài hạn. Trong quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, trục này được xác định là một trong 9 trục động lực phát triển, cùng với 9 cực phát triển và 9 trung tâm lớn. Không gian hai bên sông được định hướng thành hành lang xanh trung tâm, kết hợp cây xanh, mặt nước, công viên, không gian văn hóa – lịch sử, dịch vụ du lịch, vui chơi giải trí và công trình công cộng. Theo phương án, sẽ hình thành hai tuyến đại lộ dọc bờ tả và hữu, 11 dự án công viên với tổng diện tích khoảng 3.513 ha, các khu đô thị định cư, trung tâm tài chính, thương mại, dịch vụ, đổi mới sáng tạo và những không gian văn hóa mang tính biểu tượng. Cùng với đó là chuỗi công viên ven sông trên vùng bãi, hệ thống đường xanh Đông – Tây kết nối khu dân cư, các vùng nguy cơ lũ cao ngoài đê thứ cấp được chuyển thành khu bảo tồn thiên nhiên. Nếu làm đúng, đây sẽ là hình mẫu quy hoạch không gian xanh gắn với phát triển kinh tế, thay vì chỉ trồng thêm vài dải cây dưới chân cao ốc.
Quản lý lũ, sinh kế ven sông và tiềm năng du lịch sinh thái
Chiến lược quản lý lũ lụt sông Hồng được đặt ở trung tâm của toàn bộ quy hoạch. Hệ thống đê Hữu Hồng và Tả Hồng hiện đang giữ vai trò trụ cột phòng chống lũ và tổ chức giao thông. Quy hoạch mới không xây thêm đê trong đê cũ, không thu hẹp không gian thoát lũ, đồng thời chia hành lang ven sông thành ba tiểu vùng chức năng: đoạn Hồng Hà – Thăng Long thiên về không gian sinh thái, thể thao, giải trí với quy mô khoảng 3.436 ha và dân số dự kiến 160.000 người; đoạn Thăng Long – Thanh Trì khoảng 4.548 ha với khoảng 541.000 cư dân, như “phòng khách đô thị” tập trung chức năng thương mại, văn hóa công cộng và công trình biểu tượng. Quan trọng hơn, quy hoạch thừa nhận khu vực ven sông có cả dân cư đô thị lẫn ngoại thành, đặt ra yêu cầu đồng thời về chỉnh trang, tái thiết và bảo đảm sinh kế. Các làng nghề truyền thống được giữ lại, phát triển thành điểm du lịch sinh thái; vùng bãi lũ được tổ chức thành công viên, khu dự trữ tự nhiên. Nếu cách tiếp cận “sinh kế trước, cảnh quan sau” được ưu tiên, dự án có cơ hội trở thành mẫu mực cho việc vừa quản lý rủi ro lũ lụt, vừa mở không gian kinh tế mới cho cộng đồng sống cùng sông.
Tiến độ 2026–2038 và câu hỏi về bản sắc văn minh sông Hồng
Thành phố dự kiến triển khai trục đại lộ sông Hồng thông qua 18 dự án thành phần trong giai đoạn 2026–2038. Từ 2026 đến 2030, trọng tâm sẽ là hai tuyến đại lộ cảnh quan, công trình chỉnh trị lòng – bờ sông, công viên công cộng tại Phú Thượng, bãi sông Hồng Hà, khu “phòng khách đô thị” và các khu đô thị định cư ở Lĩnh Nam, Long Biên, cùng một số dự án giải phóng mặt bằng độc lập. Giai đoạn 2030–2038 hoàn thiện các hạng mục còn lại, từ công viên sinh thái đến các không gian kinh tế – văn hóa mới. Song bài toán lớn không chỉ là tiến độ, mà là cách Hà Nội đối xử với ký ức và bản sắc sông Hồng. Theo các nhà sử học, sông Hồng được ví như “động mạch chủ” của văn minh lúa nước, nơi hình thành không gian cư trú, sản xuất, giao thương và văn hóa của người Việt cổ. Nếu trục đại lộ cảnh quan xóa nhòa những làng xóm, nếp sống ven sông mà không tạo ra một không gian văn minh – hiện đại – bền vững đúng nghĩa, dự án sẽ chỉ là cuộc làm mới mặt tiền đô thị. Ngược lại, nếu dòng sông được trả về vị trí trung tâm trong cấu trúc phát triển, vừa là xương sống cảnh quan, văn hóa, lịch sử, vừa là không gian kinh tế – sinh thái kết nối vùng, Hà Nội có thể bước vào một thời kỳ phát triển mới, gắn tương lai đô thị với chiều sâu văn minh sông Hồng.
