Tái định cư sông Hồng: Định nghĩa một cuộc tái thiết đô thị gắn với con người
Tái định cư sông Hồng là chiến lược di dời và bố trí lại chỗ ở cho hàng chục nghìn người dân ven sông, nhằm phục vụ dự án Trục đại lộ cảnh quan, đồng thời bảo đảm an toàn lũ, duy trì sinh kế, giữ được sự gắn kết cộng đồng và nâng chất lượng sống theo chuẩn đô thị hiện đại. Đây không chỉ là câu chuyện xây nhà mới, mà là một phép thử xem quy hoạch Hà Nội có thực sự đặt con người vào trung tâm hay không. UBND thành phố đã báo cáo điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng tỷ lệ 1/5.000 để làm cơ sở cho dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng. Dự án này được khởi công từ tháng 12/2025 với quy mô hơn 11.400 ha, kéo dài từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, định hướng tái thiết đô thị và phát triển không gian hai bên bờ phục vụ du lịch, trải nghiệm, cạnh tranh quốc tế. Trong vùng nghiên cứu hiện có khoảng 279.525 người sinh sống, nên mọi quyết định quy hoạch đều sẽ chạm trực tiếp vào đời sống cộng đồng hiện hữu.
Ưu tiên tái định cư gần nơi ở cũ: bước ngoặt tư duy quy hoạch Hà Nội
Điểm đáng chú ý nhất trong chiến lược tái định cư sông Hồng là cam kết ưu tiên tối đa nơi ở mới gần nơi ở cũ. Thành phố xác định thứ tự ưu tiên đầu tiên là bố trí tái định cư ngay trên cùng địa bàn phường, xã, chuyển người dân ngoài bãi vào phía trong đê hoặc các vị trí an toàn hơn nếu có quỹ đất phù hợp quy hoạch. Khi quỹ đất tại chỗ không đủ, phương án là bố trí tại khu vực lân cận với khoảng cách hợp lý, để người dân có thể tiếp tục làm việc, sản xuất, kinh doanh, học tập, sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng và duy trì các quan hệ cộng đồng. Quan điểm chỉ đạo cũng yêu cầu chỉ di dời, giải phóng mặt bằng sau khi đã bố trí nơi ở mới. Đây là khác biệt rõ rệt với nhiều dự án phát triển đô thị trước đây, nơi người dân thường bị buộc phải rời đi khi hạ tầng tái định cư chưa hoàn thiện. Khi Chủ tịch UBND thành phố Vũ Đại Thắng yêu cầu các dự án quy mô di dời hàng chục nghìn hộ dân phải "có hạ tầng, có dịch vụ, có điều kiện sinh kế" mới được triển khai, đó là một thông điệp đáng ghi nhận: phát triển đô thị không thể đánh đổi bằng bất ổn xã hội.
Di dời dân cư mất an toàn trước lũ: cần minh bạch để tạo đồng thuận
Dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng sẽ buộc phải di dời toàn bộ hoặc một phần nhiều cụm dân cư không an toàn trước lũ, cũng như các khu nằm trong phạm vi mở đường giao thông và các nút giao. Hai ví dụ điển hình là làng Bắc Cầu (phường Bồ Đề) thuộc diện di dời toàn bộ, khoảng 35,5 ha, và cụm làng Võng La – Hải Bối (xã Thiên Lộc, Vĩnh Thanh) di dời một phần, khoảng 27 ha, do không bảo đảm an toàn lũ và nằm trong phạm vi xây dựng trục đại lộ. Cụm làng Bát Tràng – Giang Cao – Kim Lan cũng phải di dời một phần 4,5 ha theo quy hoạch phòng chống lũ. Theo tính toán sơ bộ, khoảng 200.000 người dân sẽ bị ảnh hưởng bởi dự án, một phần được bố trí tái định cư tại chỗ. Khi tổng diện tích đất thu hồi lên tới khoảng 7.971 ha, câu chuyện không còn là vài khu dân cư lẻ tẻ, mà là một cuộc tái thiết sâu rộng. Vì thế, ưu tiên công khai phương án, lấy ý kiến người dân và hoàn thiện trước khi thu hồi đất là yêu cầu bắt buộc nếu Hà Nội muốn tránh kịch bản xung đột và khiếu kiện kéo dài.
Ba hình thức tái định cư và bài toán giữ sinh kế hai bên sông
Chiến lược tái định cư sông Hồng không đi theo mô hình "một dạng nhà cho tất cả". Liên danh nhà đầu tư đề xuất ba hình thức tái định cư: chung cư cao tầng tại khu đa mục tiêu ở Long Biên, Bồ Đề và khu đô thị định cư ở Lĩnh Nam; nhà thấp tầng và cao tầng tại khu đô thị đa mục tiêu Thư Lâm – Đông Anh; và lựa chọn hỗ trợ, đền bù bằng tiền cho các hộ có nhu cầu. Theo báo cáo quy hoạch, các khu định cư tập trung phải hoàn thiện đồng bộ hạ tầng kỹ thuật, giao thông kết nối, trường học, cơ sở y tế, chợ dân sinh, không gian sinh hoạt cộng đồng và khu thương mại – dịch vụ để tạo sinh kế. Ở chiều tích cực, đa dạng lựa chọn giúp người dân tự quyết định mô hình chỗ ở phù hợp và giảm cảm giác bị áp đặt. Nhưng nếu nơi ở mới xa nơi làm ăn cũ, đặc biệt với các hộ làm nông nghiệp, làng nghề, dịch vụ gắn chặt với vị trí cư trú ven sông, thì rủi ro là người dân được cải thiện căn nhà nhưng lại đánh mất kế sinh nhai. Vì thế, tái định cư phải đi cùng các gói hỗ trợ chuyển đổi nghề, bố trí mặt bằng kinh doanh, kết nối giao thông chứ không thể dừng ở việc bàn giao căn hộ mới.
Quỹ đất 265 ha và các mốc thời gian: thành công hay thất bại sẽ nằm ở khâu thực thi
Để bảo đảm tái định cư đi trước thu hồi đất, Hà Nội đã rà soát và bước đầu bố trí khoảng 265 ha quỹ đất tái định cư ngay trên cùng địa bàn xã, phường hoặc khu vực lân cận. Quỹ đất này trải rộng tại các xã, phường như Mê Linh (72 ha), Vĩnh Thanh và Đông Anh (30 ha), Bát Tràng (35 ha), Ô Diên (11 ha), Thượng Cát và Đông Ngạc (12 ha), Yên Sở (10 ha), Nam Phù (72 ha), Hồng Vân (23 ha). Theo quy hoạch, hạ tầng kỹ thuật để bàn giao đất tái định cư thấp tầng phải hoàn thành chậm nhất quý II/2027, các công trình nhà ở tái định cư và nhà ở xã hội cao tầng bàn giao chậm nhất quý IV/2029, toàn bộ dự án hoàn thành vào năm 2030. Câu hỏi đặt ra là liệu những mốc thời gian này có được giữ vững, hay tái định cư lại chậm nhịp so với tiến độ giải phóng mặt bằng. Khi thành phố coi điều chỉnh quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng là bước quan trọng để khai thác hiệu quả tiềm năng hai bên sông và mở rộng không gian phát triển, thì chính sự nghiêm túc trong thực thi sẽ quyết định liệu đây là một hình mẫu phát triển đô thị có trách nhiệm, hay chỉ là một bản vẽ đẹp trên giấy. Hà Nội đang đứng trước cơ hội chứng minh rằng quy hoạch đô thị có thể bảo tồn cộng đồng, thay vì xóa đi rồi vẽ lại.
