Từ đại đô thị một trung tâm đến siêu đô thị đa cực
Tái cấu trúc đô thị đa trung tâm của siêu đô thị TP.HCM sau sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa–Vũng Tàu là quá trình chuyển đổi từ mô hình đại đô thị nén quanh một lõi Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định sang một cấu trúc đa cực, đa tâm, nơi các cực tăng trưởng và hành lang kinh tế được tổ chức lại để giảm tải cho khu trung tâm và tối ưu hóa kết nối toàn vùng, hướng tới phát triển đô thị bền vững về kinh tế, hạ tầng và chất lượng sống. Điểm mấu chốt là: nếu không tái thiết mô hình phát triển, siêu đô thị TP.HCM sẽ tự làm khó chính mình. Mô hình đô thị nén vào một trung tâm duy nhất đã bộc lộ giới hạn rõ rệt với quá tải hạ tầng, ùn tắc, ngập, thiếu không gian xanh và mất cân bằng nơi ở – nơi làm việc. Trong bối cảnh diện tích sau sáp nhập rộng gấp ba lần, tiếp tục "dồn nén" vào lõi cũ là lựa chọn sai lầm. Thành phố buộc phải chuyển sang quy hoạch đa cực, chấp nhận phân tán chức năng và quyền lực không gian thay vì giữ mọi thứ quanh trung tâm.
Triết lý 1+2>3 và quy hoạch 100 năm: sáp nhập để mạnh hơn, không chỉ lớn hơn
Sáp nhập thành phố không phải chỉ để biến TP.HCM thành siêu đô thị khổng lồ trên bản đồ, mà để tạo một không gian địa chính trị và kinh tế hoàn toàn mới với ba khu vực hợp nhất, ba trục động lực và mười vùng phát triển. Triết lý được các đơn vị quy hoạch nêu ra rất thẳng: 1+2 phải lớn hơn 3. Nghĩa là tổng sức mạnh của TP.HCM, Bình Dương và Bà Rịa–Vũng Tàu sau sáp nhập phải vượt xa việc cộng số học ba địa phương đơn lẻ. Quy hoạch tổng thể lần này được xây dựng với tầm nhìn 100 năm, khối lượng đồ án lên tới 1.400 trang. Điều đó cho thấy sự nghiêm túc, nhưng cũng đặt ra một yêu cầu chính trị và quản trị: thành phố không thể coi quy hoạch như tài liệu treo trên giá, mà là hợp đồng dài hạn với người dân. Mọi quyết định hạ tầng, sử dụng đất, phát triển kinh tế phải soi vào tầm nhìn này để tránh lặp lại vòng luẩn quẩn "xây trước, chữa cháy sau" vốn đã tạo ra các điểm nghẽn âm ỉ suốt nhiều thập kỷ.
Quy hoạch đa cực và các cực tăng trưởng mới: giảm áp lực lõi trung tâm hay chỉ dàn hàng ngang?
Đô thị đa cực nghe rất hấp dẫn, nhưng điều quan trọng là cực nào thực sự sống được và phục vụ người dân. TP.HCM đã xác định 5 cực phát triển, 5 hành lang kinh tế và 10 vùng phát triển, đồng thời chủ trương tổ chức không gian đô thị đa cực, đa tâm. Ý tưởng là hình thành các cực tăng trưởng mới, các trung tâm chức năng và đô thị vệ tinh để giảm áp lực lên khu vực trung tâm, tạo điều kiện để cư dân được đáp ứng nhu cầu ngay tại chỗ hoặc trong phạm vi 15 phút, thay vì phải di chuyển xuyên tâm mỗi ngày. Vấn đề là, nếu các đô thị mới lại phát triển theo lối "ngoại ô ngủ", phụ thuộc vào trung tâm cũ về việc làm, dịch vụ chất lượng cao, thì quy hoạch đa cực sẽ chỉ là dàn hàng ngang của ách tắc. Thành phố cần dám chuyển các bộ phận quyền lực kinh tế, hành chính, giáo dục, y tế về những cực mới, chứ không giữ mọi thứ trong vài quận lõi. Đa cực mà vẫn tập trung lợi ích ở một chỗ thì chỉ là đổi tên, không phải đổi mô hình.
Hạ tầng metro, vành đai, TOD: cơ hội tái cấu trúc hay rủi ro tái lặp sai lầm?
Sau sáp nhập, nhu cầu hạ tầng của siêu đô thị TP.HCM được đặt lại từ đầu. Việc đầu tư hệ thống metro, các tuyến vành đai, trục cao tốc liên kết vùng và phát triển đô thị theo mô hình TOD đang mở ra cơ hội tái cấu trúc không gian theo hướng hiện đại, khai thác hiệu quả đất đai và hình thành các cực tăng trưởng mới. Đây là cơ hội hiếm có để "chỉnh phác" lại toàn bộ bản đồ giao thông: mở rộng đường, tổ chức giao thông, gắn metro với các trung tâm mới, chứ không chỉ nối thêm vài tuyến đến lõi cũ. Tuy nhiên, nếu tiếp tục để tăng trưởng dân số và kinh tế chạy nhanh hơn năng lực đầu tư hạ tầng như nhiều năm qua, những dự án metro, vành đai, cao tốc sẽ hóa thành liều thuốc giảm đau tạm thời. Mô hình TOD chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng kỷ luật sử dụng đất, hạn chế đô thị hóa tự phát và đặt người đi bộ, người dùng giao thông công cộng làm trung tâm. Nếu TOD trở thành cái cớ để tăng mật độ xây dựng quanh ga rồi bỏ quên không gian xanh, siêu đô thị rất dễ lặp lại vòng nghẽn cũ trong hình hài mới.
Khát vọng siêu đô thị đáng sống: vươn ra biển nhưng không để chìm trong nước
Sáp nhập đã kéo TP.HCM ra gần biển hơn, lần này không chỉ trên bản vẽ. Thành phố sở hữu hệ thống cảng biển lớn nhất cả nước, cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải, trung tâm dầu khí lớn và không gian biển từ Cần Giờ đến Vũng Tàu, Long Hải, Hồ Tràm, Côn Đảo. Đây là lợi thế mà ít đô thị Đông Nam Á có đồng thời. Nhưng tham vọng vươn biển luôn đi cùng cảnh báo về sụt lún, ngập nước và áp lực sinh thái. Quy hoạch mới đã nhấn mạnh mục tiêu hình thành hệ thống chống ngập đa tầng, quản lý theo lưu vực, chuyển tư duy từ "thoát nước nhanh" sang "quản lý rủi ro ngập tổng hợp", kết hợp bảo vệ, thích ứng, trữ nước, tiêu thoát và phục hồi sinh thái. Cùng lúc đó, các chuyên gia nhắc lại rằng mục tiêu cuối cùng của tầm nhìn 100 năm vẫn là con người: công ăn việc làm và môi trường sống của người dân. Nếu siêu đô thị TP.HCM muốn được nhớ tới như một nơi đáng sống chứ không phải một cỗ máy tăng trưởng, thành phố phải coi phát triển đô thị bền vững là giới hạn đỏ, không thể thỏa hiệp vì những lợi ích ngắn hạn.
