Từ mở rộng không gian đến bài toán tái cấu trúc đô thị
Quy hoạch TP.HCM 100 năm là chiến lược tổ chức lại toàn bộ không gian, hạ tầng, dân cư và mô hình tăng trưởng của một siêu đô thị hơn 6.700 km² và trên 14 triệu dân, nhằm chuyển từ đô thị đơn cực sang siêu đô thị đa cực, đa trung tâm với mục tiêu phát triển bền vững, cạnh tranh toàn cầu và nâng cao chất lượng sống cho người dân.
Điểm mấu chốt của quy hoạch mới không phải là bản đồ rộng thêm bao nhiêu, mà là cách TP.HCM dùng không gian mới để tái cấu trúc lại toàn bộ đô thị. Sau khi diện tích tự nhiên được mở rộng lên hơn 6.772 km², quy mô dân số toàn vùng được dự báo lên tới 22–23 triệu người vào năm 2050, trong đó riêng thành phố đã là một không gian sống của hơn 14 triệu cư dân. Nếu vẫn tiếp tục tư duy “một trung tâm – nhiều vùng ven”, siêu đô thị chỉ tồn tại trên giấy, còn người dân vẫn chịu cảnh kẹt xe, thiếu hạ tầng và bất bình đẳng cơ hội.
Theo quy hoạch tổng thể thời kỳ 2025–2050, tầm nhìn 100 năm, TP.HCM được định hướng trở thành siêu đô thị toàn cầu bền vững, sáng tạo và đáng sống hàng đầu khu vực. Đây không chỉ là một bản vẽ dài hạn mà là lời cam kết về một mô hình phát triển mới: tích hợp không gian – hạ tầng – kinh tế – xã hội trong một cấu trúc thống nhất, thay vì chắp vá từng dự án, từng quận huyện như trước.
Tổ chức siêu đô thị đa cực: 1 trung tâm, 3 vùng, 1 đặc khu
Nếu coi mở rộng không gian phát triển là “thể lực”, thì tổ chức siêu đô thị đa cực chính là “bộ khung xương” quyết định TP.HCM có đứng vững trong thế kỷ 21 hay không. Mở rộng sau sáp nhập cho phép thành phố thoát khỏi logic lan tỏa từ lõi cũ, nhưng chỉ có ý nghĩa khi các cực phát triển được định vị rõ chức năng và kết nối chặt chẽ.
Theo định hướng đang được nghiên cứu, TP.HCM sẽ tổ chức theo mô hình “1 trung tâm – 3 vùng – 1 đặc khu”. Vùng lõi tiếp tục là trung tâm tài chính, thương mại, đổi mới sáng tạo, giáo dục và y tế chất lượng cao; Bình Dương trở thành thủ phủ công nghiệp công nghệ cao; Bà Rịa – Vũng Tàu là trung tâm kinh tế biển, cảng biển quốc tế và logistics; Côn Đảo là cực du lịch sinh thái và di sản. Đây là cách “bẻ gãy” mô hình đô thị đơn tâm, biến TP.HCM thành siêu đô thị đa cực với các động lực tăng trưởng phân bố hợp lý.
Quan trọng hơn, các cực này không vận hành độc lập mà được liên kết bằng những hành lang phát triển chức năng, chứ không chỉ là đường giao thông. Điều này đồng nghĩa quy hoạch TP.HCM 100 năm phải thiết kế lại cách dòng người, hàng hóa, vốn và tri thức lưu chuyển trong không gian đô thị, thay vì chỉ thêm cầu, thêm đường. Như một chuyên gia nhấn mạnh: “Giá trị của việc mở rộng không gian không nằm ở diện tích hay dân số, mà ở khả năng kết nối các nguồn lực thành một chỉnh thể phát triển thống nhất”.
Hạ tầng chiến lược và siêu năng lực quản trị: điều kiện để không vỡ trận
Bước chuyển sang siêu đô thị đa cực sẽ thất bại nếu hạ tầng và quản trị vẫn đi sau. TP.HCM đang chuẩn bị triển khai đồng thời nhiều dự án lớn: metro, đường sắt quốc gia, vành đai, cao tốc, cảng – logistics và các đầu mối giao thông. Đây là cơ hội hiếm có để tái cấu trúc không gian, nhưng cũng có nguy cơ phân tán nguồn lực nếu mỗi công trình lại thành một “ốc đảo” hạ tầng riêng lẻ.
Các kiến trúc sư đề nghị quy hoạch tổng thể phải coi hệ thống hạ tầng chiến lược là bộ khung dẫn dắt phát triển không gian, chứ không chỉ đáp ứng nhu cầu giao thông sau khi đô thị đã hình thành. Mạng lưới đường sắt đô thị cần được tích hợp ngay từ đầu với quy hoạch sử dụng đất, phân bố dân cư – việc làm và các trung tâm mới. Song song đó, yêu cầu “siêu năng lực” về quản lý được đặt ra rõ ràng: một thành phố hơn 14 triệu dân không thể tiếp tục phản ứng bị động khi vấn đề phát sinh; quản trị phải chuyển từ ứng phó sang thích ứng, dự báo và điều phối dựa trên dữ liệu.
Tại một diễn đàn về bất động sản, các chuyên gia cảnh báo: “Siêu cơ hội phải đi cùng siêu năng lực”. Nếu dữ liệu, vốn, lao động và chuỗi giá trị vẫn bị chia cắt, lợi thế quy mô sẽ không thành sức mạnh kinh tế. Vì vậy, tái cấu trúc đô thị lúc này không chỉ là vẽ lại bản đồ mà là xây dựng một hệ điều hành mới cho siêu đô thị: minh bạch dữ liệu, đồng bộ hạ tầng và quản trị dựa trên công nghệ.
Tầm nhìn 2125: Siêu đô thị toàn cầu lấy con người làm trung tâm
Điểm khác biệt của quy hoạch TP.HCM 100 năm là dám đặt các cột mốc dài hạn, buộc bộ máy lẫn xã hội phải nghĩ theo “đồng hồ thế kỷ”, không chỉ nhiệm kỳ. Thành phố đặt mục tiêu đến 2030 nằm trong nhóm đô thị tăng trưởng nhanh của Đông Nam Á; đến 2045 trở thành trung tâm công nghệ và dịch vụ quan trọng của châu Á; từ 2075 hướng tới vị thế siêu đô thị toàn cầu. Tầm nhìn đến 2125 là trở thành siêu đô thị toàn cầu có năng lực cạnh tranh cao, trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu, chất lượng sống tốt và khả năng thích ứng dài hạn với các thách thức kinh tế, xã hội, môi trường.
Ở đây, phát triển bền vững không phải khẩu hiệu mà là tiêu chí sống còn. Quy hoạch tổng thể định hướng TP.HCM trở thành siêu đô thị toàn cầu bền vững, sáng tạo và đáng sống hàng đầu khu vực, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, chuyển đổi số và biến động kinh tế thế giới. Điều quan trọng là xây dựng cấu trúc phát triển hợp lý, kết nối hiệu quả các động lực tăng trưởng, bảo tồn bản sắc và nâng cao chất lượng sống cho người dân.
Thước đo thành công trong vài thập kỷ tới vì thế không thể chỉ là diện tích, dân số hay số lượng dự án. Như một nhận định đã được nêu: thành công của siêu đô thị phải thể hiện ở khả năng tạo ra giá trị kinh tế cao hơn, kết nối nhanh hơn, sống tốt hơn và cạnh tranh tốt hơn. Nếu TP.HCM biến những nguyên tắc đó thành hành động nhất quán, siêu đô thị đa cực với tầm nhìn 100 năm sẽ không còn là một kịch bản xa vời, mà là tương lai có thể đo đếm được trong đời sống hàng ngày của người dân.
