Quy hoạch tầm nhìn 100 năm: Bản thiết kế cạnh tranh toàn cầu
Quy hoạch tầm nhìn 100 năm của TP.HCM là định hướng phát triển dài hạn nhằm tái cấu trúc không gian đô thị, xác lập siêu đô thị đa cực với các cực tăng trưởng, hệ liên kết chiến lược, hạ tầng giao thông công cộng hiện đại và cấu trúc đô thị mới, để thành phố đạt năng lực cạnh tranh toàn cầu, tăng khả năng chống chịu và phát triển bền vững trong bối cảnh hợp nhất với vùng lân cận. Điểm đáng chú ý là thành phố không còn nhìn quy hoạch như bản vẽ kỹ thuật, mà như một “hợp đồng xã hội” dài hạn giữa chính quyền, nhà đầu tư và cư dân. Theo lãnh đạo HĐND và UBND, quy hoạch này phải tạo không gian phát triển mới, xác lập các động lực tăng trưởng và dự án dẫn dắt, thay vì tiếp tục vá víu trên nền cấu trúc đã bộc lộ quá nhiều điểm nghẽn.
Siêu đô thị đa cực và cấu trúc đô thị mới: Tư duy không còn xoay quanh một trung tâm
Chọn mô hình siêu đô thị đa cực, đa trung tâm là bước ngoặt quan trọng trong quy hoạch tầm nhìn 100 năm. TP.HCM chấp nhận thực tế khu lõi hiện nay đã quá tải, đô thị lan tỏa thiếu kiểm soát, nên chuyển sang cấu trúc đô thị mới với các cực tăng trưởng phân tán nhưng được kết nối chặt chẽ. Dự thảo quy hoạch đề xuất 5 cực tăng trưởng, 5 hệ liên kết chiến lược, 5 trung tâm vệ tinh và 10 vùng quản trị phát triển, cho thấy cách nhìn đô thị như một chỉnh thể kinh tế – không gian thống nhất thay vì ranh giới hành chính cứng nhắc. Theo Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia, thành phố đang đối mặt đồng thời với nghẽn bề mặt, nghẽn cấu trúc và nghẽn gốc; chỉ có mô hình siêu đô thị đa cực mới mở được dư địa phát triển, phân bổ lại dân số, việc làm và công nghiệp một cách có kiểm soát.
Hạ tầng giao thông công cộng và TOD: Xương sống của siêu đô thị đa cực
Nếu không có hạ tầng giao thông công cộng đủ mạnh, mọi tham vọng siêu đô thị đa cực sẽ chỉ dừng ở câu chữ. Quy hoạch mới đặt đường sắt vùng, metro, BRT, xe buýt điện và đường thủy đô thị làm “khung xương” cho toàn bộ cấu trúc đô thị mới. Hệ liên kết Bắc – Nam từ cửa khẩu Mộc Bài đến Cái Mép – Thị Vải, các hành lang vành đai, hướng tâm và ven biển được thiết kế không phải để đuổi theo xe cá nhân, mà để ưu tiên các trục vận tải khối lượng lớn, đa phương thức. Mô hình TOD (transit-oriented development) quanh các nhà ga được xem là công cụ quan trọng để gắn giao thông với nhà ở, việc làm và dịch vụ. Thành phố chủ đích dùng TOD để tái phân bổ dân cư gắn với năng lực hạ tầng, thay vì để dòng người tiếp tục dồn vào khu lõi và tạo thêm vòng luẩn quẩn kẹt xe – ngập úng – giá nhà leo thang.
Bảo vệ hệ sinh thái và khả năng chống chịu: Lấy phát triển bền vững làm hàng rào an toàn
Quy hoạch tầm nhìn 100 năm buộc TP.HCM phải trả lời câu hỏi khó: làm sao tăng trưởng mà không phá vỡ hệ sinh thái mong manh của vùng đô thị – ven biển – sông nước. Các cực phát triển như Cái Mép – Thị Vải – Cần Giờ được định hướng vừa là trung tâm logistics, kinh tế biển, vừa là không gian sinh thái, nên mọi quyết định đều phải cân bằng giữa khai thác và bảo tồn. Thành phố đặt môi trường, khả năng chống chịu, không gian ngầm, hạ tầng năng lượng và dữ liệu trong cùng một nhóm thảo luận, cho thấy nhận thức rằng khả năng chống chịu thiên tai và biến đổi khí hậu không thể tách rời cấu trúc đô thị mới. Tư duy phát triển bền vững ở đây không chỉ là khẩu hiệu; nếu quy hoạch không giữ được không gian xanh, mặt nước, vùng đệm sinh thái, TP.HCM sẽ mất chính lợi thế đã giúp mình phát triển suốt nhiều thập kỷ.
Cực tăng trưởng, phân bổ dân số và bài toán năng lực cạnh tranh dài hạn
Chiến lược siêu đô thị đa cực của TP.HCM không đơn thuần là chia lại bản đồ, mà là xây dựng các cực tăng trưởng có cơ chế, hạ tầng và hệ sinh thái kinh tế riêng, đủ sức cạnh tranh trong mạng lưới đô thị toàn cầu. Cực lõi trung tâm quốc tế phải nâng cấp vai trò tài chính – dịch vụ; cực đổi mới sáng tạo phía Đông được kỳ vọng trở thành “phòng thí nghiệm” kinh tế tri thức; các cực công nghiệp – logistics và cảng biển – thương mại tự do đóng vai trò bệ đỡ sản xuất, lưu thông hàng hóa. Với dự báo quy mô dân số vùng đô thị có thể lên đến 20–25 triệu người, việc phân bổ lại dân cư theo 10 vùng quản trị phát triển là yêu cầu sống còn. Nếu làm tốt, TP.HCM không chỉ giải bài toán quá tải mà còn thiết lập một trật tự không gian giúp thành phố duy trì năng lực cạnh tranh dài hạn, thay vì bị nghẽn lại trong chiếc áo đô thị cũ.
