Âm nhạc dân tộc bước ra khỏi nhà hát, đi vào đời sống thường ngày
Các câu lạc bộ âm nhạc dân tộc ở Hải Phòng là những nhóm sinh hoạt tự nguyện của người yêu âm nhạc dân tộc Việt Nam, tổ chức luyện tập, biểu diễn và truyền dạy trong quán cà phê, nhà hàng, phố đi bộ, trường học và nhiều không gian sinh hoạt cộng đồng, qua đó biến bảo tồn âm nhạc truyền thống thành một hoạt động gần gũi, thường xuyên và có sự tham gia trực tiếp của người dân ở mọi lứa tuổi. Điểm đáng nói không phải ở số lượng tiết mục mà ở cách âm nhạc dân tộc Việt Nam rời khỏi khuôn khổ nhà hát chuyên nghiệp để hiện diện giữa nhịp sống thường ngày. Trong lần đến quay MV tại một nhà hàng ở Thủy Nguyên, tiếng đàn tranh của Câu lạc bộ Đàn tranh Tiếng xưa bất ngờ khiến nhiều người đang bận rộn phải dừng lại lắng nghe chăm chú. Khoảnh khắc ấy cho thấy khi âm nhạc truyền thống xuất hiện đúng nơi, đúng lúc, công chúng không hề quay lưng; họ tò mò, hứng thú và sẵn sàng mở lòng. Đây là bằng chứng sống động rằng bảo tồn âm nhạc truyền thống không nhất thiết phải bắt đầu từ nhạc viện, mà từ những không gian đời thường nơi con người gặp gỡ nhau mỗi ngày.
Câu lạc bộ âm nhạc Hải Phòng: Bảo tồn từ tình nguyện và thực hành bền bỉ
Nếu trước đây bảo tồn âm nhạc truyền thống thường gắn với các thiết chế chuyên nghiệp, thì ở Hải Phòng, những câu lạc bộ âm nhạc dân tộc đang âm thầm dịch chuyển trọng tâm sang mô hình cộng đồng. Từ Câu lạc bộ Đàn tranh Tiếng xưa đến Câu lạc bộ Nhạc lễ và múa Sênh tiền trang An Biên, hạt nhân của bảo tồn là những người tự học, tự tìm tài liệu, rồi kiên trì thực hành và chia sẻ lại cho người khác. Câu chuyện của ông Phạm Văn Hùng – bắt đầu yêu nhã nhạc cung đình từ một lần xem nghệ sĩ Huế biểu diễn, sau đó về Hải Phòng tự học rồi truyền dạy cho hội viên – cho thấy sức mạnh của giáo dục âm nhạc cộng đồng: không cần giáo trình chuẩn hóa mới có thể nuôi dưỡng chiều sâu văn hóa, mà cần đam mê được nâng đỡ bằng quá trình học hỏi nghiêm túc. Khi các câu lạc bộ chủ động đổi mới cách hoạt động, đăng tải tiết mục lên mạng xã hội, thử chuyển soạn ca khúc quen thuộc cho đàn tranh, đàn bầu, sáo trúc, họ không chỉ giữ di sản mà còn mở rộng cách thưởng thức cho thế hệ hôm nay.
Từ quán cà phê đến sân trường: Không gian mới cho giáo dục âm nhạc cộng đồng
Điểm đột phá của Hải Phòng là biến quán cà phê, nhà hàng, phố đi bộ và trường học thành những sân khấu mở cho âm nhạc dân tộc Việt Nam. Khi tiếng sáo trúc ngân lên qua “Tình đất”, “Rừng xanh vang tiếng Ta Lư”, “Quê hương”, “Thuyền hoa”, hay đàn tranh thử sức với ca khúc mới, người nghe có thêm một cách thưởng thức quen mà lạ: giai điệu thân thuộc, nhưng âm sắc lại mang chiều sâu truyền thống. Đó là giáo dục âm nhạc cộng đồng theo nghĩa rộng – dạy bằng trải nghiệm trực tiếp, không bằng bài kiểm tra. Nhà hát Sân khấu truyền thống Hải Phòng đưa nghệ thuật đến gần công chúng qua các chương trình biểu diễn tại xã, phường, đặc khu và trường học. Với học sinh, đây là dịp hiếm hoi để “nghe, nhìn và nhận biết những âm thanh có thể các em mới chỉ biết qua sách vở hoặc những lần nghe thoáng qua”. Trần Minh Phương, học sinh Trường THPT Hồng Bàng, mô tả việc trực tiếp xem nghệ sĩ biểu diễn trên nhạc cụ dân tộc là trải nghiệm đáng nhớ, đưa người nghe đắm mình trong không gian trữ tình. Những giờ học đặc biệt ấy quan trọng không kém bất kỳ tiết âm nhạc nào trong chương trình chính khóa.
“Thanh âm Việt Nam” và tầm nhìn dài hạn cho bảo tồn từ gốc rễ
Câu chuyện ở Hải Phòng không tách rời xu hướng rộng hơn: đưa âm nhạc dân tộc vào đời sống bằng sáng tạo cộng đồng. Chương trình “Thanh âm Việt Nam” do Bộ VH-TT-DL vừa ra mắt được xem như một không gian để nhiều người tham gia vào đời sống âm nhạc, không nhất thiết phải trở thành nhạc sĩ hay nghệ sĩ biểu diễn. Từ việc ghi lại âm thanh quen thuộc của quê hương, chia sẻ một giai điệu đến thử sáng tác, mỗi người đều có thể góp phần lưu giữ những thanh âm phản ánh đời sống và bản sắc văn hóa của cộng đồng mình. Một lần đưa đoàn nghệ nhân dân tộc thiểu số Quảng Ngãi sang Hàn Quốc, tiếng kèn Amap do hai nữ nghệ nhân trình diễn đã khiến khán giả nước bạn gọi đó là “âm nhạc từ thiên đường”. Khoảnh khắc ấy chứng minh âm nhạc dân tộc có khả năng vượt qua ranh giới ngôn ngữ để kết nối con người. Nếu “Thanh âm Việt Nam” được triển khai lâu dài, nó có thể làm phong phú đời sống âm nhạc, tạo thêm chất liệu sáng tạo và giúp giai điệu Việt Nam đến gần hơn với công chúng trong nước lẫn quốc tế. Nhưng để kỳ vọng ấy thành hiện thực trong 10 hay 20 năm tới, điều quyết định vẫn là mức độ tham gia thực chất của cộng đồng.
Giữ căn cốt âm nhạc dân tộc trong những không gian mở
Khi âm nhạc dân tộc bước ra khỏi nhà hát, rủi ro lớn nhất là bị làm mới đến mức đánh mất căn cốt. Các nghệ sĩ ở Hải Phòng hiểu điều đó: họ khéo léo đưa ca khúc quen thuộc, giai điệu mới vào cách thể hiện bằng nhạc cụ truyền thống để tạo sự gần gũi, nhưng vẫn tôn trọng đặc trưng âm sắc, kỹ thuật biểu diễn và giá trị văn hóa làm nên bản sắc mỗi loại hình. Một ca khúc chuyển soạn cho đàn bầu, đàn tranh hay sáo trúc có thể tạo cảm giác gần gũi, song nếu chỉ dừng ở việc thay đổi nhạc cụ, sức hấp dẫn ấy khó trở thành hiểu biết sâu hơn về âm nhạc truyền thống. Theo bà Lê Thị Dự, việc truyền dạy âm nhạc dân gian cần gắn với văn hóa, giữ tinh thần dân gian và tính nhân văn. Trung tâm Văn hóa, Điện ảnh và Triển lãm thường xuyên mở lớp dạy nhạc cụ dân tộc, góp phần nuôi dưỡng tình yêu âm nhạc truyền thống. Sức sống của âm nhạc dân tộc được bồi đắp từ những người bền bỉ thực hành và lan tỏa. Để sự quan tâm của người trẻ được duy trì, cần thêm không gian thưởng thức, cơ hội thực hành và sự tiếp nối bền bỉ giữa các thế hệ. Hải Phòng đang cho thấy một hướng đi: bảo tồn không bằng đóng khung di sản, mà bằng mở cửa cho cộng đồng cùng sống với nó mỗi ngày.
