Từ dạy học truyền thụ sang phát triển năng lực trong năm học mới
Đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá trong năm học mới giáo dục là quá trình chuyển từ lối dạy truyền thụ, chú trọng ghi nhớ sang cách tổ chức học tập phát triển năng lực, phẩm chất học sinh, giảm áp lực học sinh, gắn kiến thức với thực tiễn, ứng dụng công nghệ số và yêu cầu chương trình giáo dục phổ thông hiện hành. Bộ GD&ĐT đã nói rõ định hướng: đổi mới dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, khả năng tự học và vận dụng kiến thức của học sinh, tăng cường thực hành, thí nghiệm, trải nghiệm và giải quyết vấn đề phù hợp với yêu cầu cần đạt của chương trình. Điểm đáng chú ý là mọi đổi mới không phải để “cho khác đi” cho có, mà nhắm tới mục tiêu phát triển năng lực và phẩm chất học sinh gắn với bối cảnh số, STEM, AI, đời sống địa phương và định hướng nghề nghiệp. Điều này đặt ra yêu cầu thay đổi tư duy giảng dạy và đánh giá, chứ không chỉ chỉnh vài kỹ thuật trên lớp.
Đổi mới phương pháp dạy học: lớp học thành nơi học sinh chủ động
Nếu trước đây, khẩu hiệu đổi mới phương pháp dạy học thường dừng ở lời nói, thì lần này Bộ GD&ĐT yêu cầu rõ ràng hơn: giáo viên phải thiết kế và tổ chức bài học bám sát yêu cầu cần đạt, chọn nội dung, phương pháp, học liệu, thiết bị và hình thức tổ chức phù hợp, tăng cường ứng dụng công nghệ số, học liệu số, trí tuệ nhân tạo, tài nguyên giáo dục mở. Nói cách khác, bài giảng không thể là bản sao sách giáo khoa, mà phải là “kịch bản học tập” nơi học sinh tự tìm hiểu, thí nghiệm, trải nghiệm và giải quyết vấn đề. Các hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm cũng phải có mục tiêu giáo dục rõ, đảm bảo an toàn, thiết thực, phù hợp lứa tuổi, không hình thức, không làm phát sinh chi phí không cần thiết hoặc tạo áp lực đối với học sinh và cha mẹ. Đây là bước chuyển quan trọng: lớp học được xem như môi trường học sinh hành động, tương tác, chứ không phải nơi ghi chép thụ động.
Kiểm tra đánh giá 2026-2027: giảm áp lực ghi nhớ, tăng đánh giá vận dụng
Điểm then chốt của kiểm tra đánh giá 2026-2027 là dịch chuyển trọng tâm từ học thuộc lòng sang đánh giá năng lực hiểu và vận dụng. Bộ yêu cầu các trường thực hiện đánh giá đúng quy định, khách quan, công bằng, vì sự tiến bộ của học sinh; kết hợp phù hợp giữa đánh giá thường xuyên và định kỳ. Nội dung kiểm tra phải bám sát yêu cầu cần đạt của chương trình, chú trọng khả năng hiểu và vận dụng kiến thức, kỹ năng vào thực tiễn; hạn chế yêu cầu ghi nhớ máy móc, học thuộc lòng, làm bài theo khuôn mẫu. Nói cách khác, hệ thống kiểm tra và đánh giá sẽ được cải thiện để giảm áp lực ghi nhớ cho học sinh, chuyển áp lực đó thành động lực rèn luyện tư duy và năng lực giải quyết vấn đề. Nếu giáo viên vẫn ra đề theo kiểu “chép lại sách”, họ sẽ đi ngược chủ trương và khiến đổi mới chỉ tồn tại trên giấy.
Phát triển phẩm chất, năng lực: STEM, trải nghiệm, kỹ năng số và AI
Những đổi mới không chỉ nằm trong tiết học trên lớp mà còn trải rộng ở các nội dung giáo dục gắn với phát triển phẩm chất và năng lực. Hướng dẫn cho năm học 2026-2027 nhấn mạnh việc tổ chức hoạt động thực hành, thí nghiệm, trải nghiệm và hướng nghiệp an toàn, thiết thực, phù hợp lứa tuổi, gắn với kỹ năng sống, trách nhiệm cá nhân, cộng đồng và định hướng nghề nghiệp. Với STEM/STEAM, Bộ yêu cầu tổ chức theo mục tiêu chương trình, gắn với bối cảnh chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo, tập trung phát triển tư duy khoa học, tư duy thiết kế, kỹ năng giải quyết vấn đề, sáng tạo, hợp tác và ứng dụng kiến thức liên môn vào thực tiễn. Việc tích hợp giáo dục STEM với phát triển năng lực số, trí tuệ nhân tạo thông qua các chủ đề, bài học sử dụng công nghệ, công cụ số và AI phù hợp giúp hình thành thế hệ học sinh có phẩm chất trách nhiệm, tư duy khoa học và năng lực số để sống và làm việc trong thế giới mới.
Thách thức và cơ hội cho giáo viên trong quá trình đổi mới
Đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá luôn đồng nghĩa với áp lực thay đổi cho giáo viên. Các cơ sở giáo dục sau sắp xếp phải kiện toàn tổ chuyên môn, phân công đội ngũ hợp lý, thiết lập cơ chế sinh hoạt chuyên môn thống nhất giữa trường chính, phân hiệu, điểm trường; tăng cường sinh hoạt chuyên môn trực tiếp kết hợp trực tuyến để bảo đảm dạy học liên tục, đồng bộ. Giáo viên cần biết khai thác thư viện, phòng bộ môn, phòng thí nghiệm, thiết bị dạy học, học liệu số, phối hợp với các cơ sở văn hóa, thể thao, đơn vị di sản, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và cộng đồng địa phương để tổ chức hoạt động giáo dục thiết thực, không hình thức, không làm phát sinh chi phí không cần thiết hoặc tạo áp lực đối với học sinh và phụ huynh. Quan điểm thẳng thắn là: ai bám vào lối dạy cũ, ngại công nghệ, ngại sinh hoạt chuyên môn, sẽ khó theo kịp năm học mới giáo dục; ai dám thử nghiệm, cộng tác, học hỏi sẽ biến yêu cầu đổi mới thành cơ hội nâng tầm nghề nghiệp.
