Đổi mới dạy học và kiểm tra đánh giá: thay sách hay thay cách dạy?
Đổi mới dạy học 2026-2027 và kiểm tra đánh giá mới là yêu cầu Bộ GD&ĐT đặt ra nhằm thực hiện hiệu quả chương trình GDPT mới, chuyển trọng tâm từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực học sinh, kết hợp đánh giá thường xuyên và định kỳ vì sự tiến bộ của từng em, thay cho cách học thuộc lòng và làm bài theo khuôn mẫu vốn kéo dài nhiều năm trong nhà trường phổ thông.
Điểm cốt lõi không phải thay thêm một bộ sách, mà là buộc nhà trường phải thay cách dạy và cách kiểm tra. Bộ GD&ĐT đã ban hành hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ giáo dục phổ thông năm học 2026-2027, trong đó xác định tổ chức thực hiện hiệu quả Chương trình giáo dục phổ thông, đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá là nhiệm vụ trọng tâm để nâng cao chất lượng giáo dục. Nếu giáo viên vẫn giảng một chiều, kiểm tra chỉ yêu cầu học thuộc, thì coi như không thực hiện yêu cầu này. Vậy giáo viên và học sinh sẽ phải thay đổi cụ thể như thế nào trong lớp học và trên bài kiểm tra?
Lớp học thay đổi: tăng thực hành, công nghệ số và trách nhiệm chuyên môn
Theo hướng dẫn mới, các cơ sở giáo dục phổ thông phải xây dựng kế hoạch giáo dục nhà trường bám sát chương trình GDPT mới, không được cắt xén nội dung, thời lượng hoặc tổ chức dạy học mang tính hình thức. Điều này đặt trách nhiệm rõ ràng lên ban giám hiệu và tổ chuyên môn: mọi tiết học phải đạt đủ yêu cầu cần đạt, không "dạy cho xong". Đồng thời, các trường phải tổ chức đầy đủ các môn học, hoạt động giáo dục và triển khai dạy học 2 buổi/ngày phù hợp với điều kiện thực tế, ưu tiên củng cố kiến thức, phát triển năng lực học sinh và hỗ trợ các em yếu.
Trong lớp, giáo viên buộc phải đổi mới phương pháp theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, khả năng tự học và năng lực vận dụng kiến thức của học sinh, tăng cường thực hành, thí nghiệm, trải nghiệm và giải quyết vấn đề. Ở góc độ tích cực, đây là cơ hội để thoát khỏi mô hình "thầy giảng – trò chép". Nhưng nó cũng nghĩa là giáo viên phải biết thiết kế bài học, lựa chọn học liệu, thiết bị, hình thức tổ chức phù hợp từng đối tượng học sinh và ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, tài nguyên giáo dục mở một cách hiệu quả, không chạy theo phong trào.
Không còn chỗ cho học thuộc lòng: kiểm tra đánh giá mới vì sự tiến bộ học sinh
Về kiểm tra đánh giá, Bộ GD&ĐT yêu cầu các trường thực hiện đúng quy định, đảm bảo khách quan, công bằng, vì sự tiến bộ của học sinh, kết hợp phù hợp đánh giá thường xuyên và định kỳ. Nội dung kiểm tra phải bám sát yêu cầu cần đạt của chương trình GDPT mới, chú trọng khả năng hiểu, vận dụng kiến thức, kỹ năng vào thực tiễn; hạn chế yêu cầu ghi nhớ máy móc, học thuộc lòng, làm bài theo khuôn mẫu. Khi đề kiểm tra thay đổi, học sinh sẽ không thể "học tủ" hay chỉ ôn dạng bài mẫu; giáo viên cũng không thể ra đề chỉ toàn câu nhớ – chép.
Điểm quan trọng là kết quả đánh giá phải được dùng để điều chỉnh hoạt động dạy học, phụ đạo học sinh chưa đạt yêu cầu, bồi dưỡng học sinh giỏi, tư vấn học tập, hướng nghiệp và phối hợp với cha mẹ học sinh. Nói cách khác, bài kiểm tra không còn là "bản án" cuối cùng, mà là dữ liệu để giáo viên nhận diện nhu cầu hỗ trợ của từng học sinh. Tổ chuyên môn phải tham gia xây dựng ma trận, bản đặc tả, câu hỏi, bài kiểm tra và nhiệm vụ học tập phù hợp yêu cầu cần đạt, đồng thời khai thác kết quả đánh giá để nâng cao chất lượng giáo dục. Đây là thay đổi lớn về văn hóa đánh giá trong nhà trường, nếu thực hiện nghiêm túc.
Hoạt động giáo dục gắn với đời sống, không hình thức, không thêm áp lực
Đổi mới dạy học 2026-2027 không chỉ diễn ra trong lớp, mà còn ở cách tổ chức hoạt động giáo dục gắn với cộng đồng và đời sống. Các cơ sở giáo dục được yêu cầu khai thác hiệu quả thư viện, phòng học bộ môn, phòng thí nghiệm, thiết bị dạy học và học liệu số; phối hợp với cơ sở văn hóa, thể thao, đơn vị quản lý di sản, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và cộng đồng địa phương để tổ chức hoạt động giáo dục phù hợp điều kiện thực tế. Nếu làm đúng, học sinh sẽ có thêm cơ hội trải nghiệm, thấy kiến thức lớp học có ý nghĩa với môi trường xung quanh.
Tuy vậy, Bộ GD&ĐT nhấn mạnh hoạt động phải có mục tiêu giáo dục rõ ràng, bảo đảm an toàn, thiết thực, phù hợp lứa tuổi, không hình thức, không làm phát sinh chi phí không cần thiết hoặc tạo áp lực đối với học sinh và cha mẹ học sinh. Đây là lời cảnh báo với những phong trào tham quan, trải nghiệm tốn kém nhưng ít giá trị học tập. Đồng thời, các cơ sở giáo dục sau sắp xếp phải khẩn trương kiện toàn tổ chuyên môn, thiết lập cơ chế sinh hoạt chuyên môn thống nhất giữa trường chính, phân hiệu, điểm trường, kết hợp trực tiếp và trực tuyến để đảm bảo hoạt động dạy học liên tục, đồng bộ. Nói thẳng: không thể đổi mới chương trình mà vẫn tổ chức hoạt động rời rạc, nặng hình thức.
Thực hiện chương trình GDPT mới: thách thức hay cơ hội cho nhà trường?
Bộ GD&ĐT yêu cầu các cơ sở giáo dục phổ thông phải xây dựng kế hoạch giáo dục nhà trường trên cơ sở chương trình GDPT mới, phù hợp đội ngũ, cơ sở vật chất, thiết bị và học liệu, đồng thời thường xuyên rà soát, cập nhật tài liệu để nội dung dạy học luôn bám sát yêu cầu cần đạt. Về lý thuyết, đây là cơ chế cho phép mỗi trường linh hoạt, tránh dạy y nguyên "một chương trình cho mọi nơi". Nhưng trên thực tế, nhiều trường còn yếu về năng lực quản trị, thiếu giáo viên am hiểu chương trình mới, nên việc lập kế hoạch có nguy cơ trở thành sao chép máy móc nếu không được hỗ trợ chuyên môn.
Theo hướng dẫn, Sở GD&ĐT có trách nhiệm tăng cường hướng dẫn, kiểm tra và hỗ trợ chuyên môn đối với các cơ sở giáo dục, góp phần bảo đảm triển khai chương trình GDPT năm học 2026-2027 thực chất, đồng bộ và hiệu quả. Nếu khâu này được làm nghiêm, đổi mới kiểm tra đánh giá mới và phương pháp dạy học sẽ tránh được tình trạng "đầu năm nói, cuối năm quên". Đổi mới lần này vì thế vừa là thách thức về khối lượng công việc, vừa là cơ hội để nhà trường chứng minh rằng mình có thể chuyển từ dạy học theo nội dung sang phát triển năng lực học sinh, đúng tinh thần chương trình mới.
