Đổi mới phương pháp dạy học: Từ truyền thụ sang phát triển năng lực
Đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá mới trong chương trình giáo dục phổ thông là định hướng chuyển hoạt động dạy học từ chú trọng truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực, phẩm chất và khả năng vận dụng thực tiễn của học sinh, với trọng tâm là phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của từng em.
Điểm mấu chốt của sự thay đổi lần này là Bộ GD&ĐT không coi đây là khuyến nghị mềm, mà là nhiệm vụ trọng tâm gắn với việc thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông trên toàn hệ thống giáo dục phổ thông. Nói cách khác, nhà trường và giáo viên không thể tiếp tục dạy theo lối đọc–chép, dạy gì kiểm tra nấy, mà phải thiết kế bài học xoay quanh yêu cầu cần đạt về năng lực và phẩm chất học sinh.
Hoạt động dạy học được yêu cầu “tăng cường thực hành, thí nghiệm, trải nghiệm và giải quyết vấn đề” thay vì chỉ nghe giảng. Điều này mang lại cơ hội lớn để lớp học trở nên chủ động, sinh động hơn, nhưng cũng đặt áp lực rõ rệt: giáo viên phải làm lại giáo án, biết khai thác học liệu số, trí tuệ nhân tạo và tài nguyên giáo dục mở, còn học sinh phải tập thay đổi thói quen học vẹt.
Kế hoạch giáo dục nhà trường: Không được cắt xén chương trình nhưng phải linh hoạt
Nếu trước đây nhiều trường quen “rút gọn” chương trình để chạy theo thi cử, thì lần này Bộ GD&ĐT nêu rõ: kế hoạch giáo dục nhà trường phải xây dựng trên cơ sở đầy đủ yêu cầu cần đạt của Chương trình giáo dục phổ thông, không cắt xén nội dung, thời lượng hoặc tổ chức thực hiện mang tính hình thức.
Điều đó nghĩa là mọi môn học, hoạt động giáo dục đều phải được tổ chức đầy đủ; trường được triển khai dạy học 2 buổi/ngày tùy điều kiện, nhưng phải ưu tiên củng cố kiến thức, phát triển năng lực và hỗ trợ học sinh. Thay vì “dạy cho xong”, nhà trường buộc phải rà soát, cập nhật học liệu, lựa chọn tích hợp các nội dung như quyền con người, phòng chống tham nhũng, bảo vệ môi trường, an toàn giao thông… theo cách thiết thực và phù hợp với thực tiễn địa phương.
Quan điểm đáng chú ý là Bộ yêu cầu khai thác thư viện, phòng bộ môn, phòng thí nghiệm và phối hợp với cơ sở văn hóa, thể thao, đơn vị quản lý di sản, cơ sở sản xuất, dịch vụ, cộng đồng địa phương để tổ chức hoạt động giáo dục nhưng “không hình thức, không làm phát sinh chi phí không cần thiết hoặc tạo áp lực” cho học sinh và cha mẹ. Đây là ranh giới quan trọng để các trường tránh biến trải nghiệm thành phong trào tốn kém.
Kiểm tra đánh giá mới: Chấm điểm để giúp học, không để phán xét
Sự thay đổi dễ thấy nhất với phụ huynh và học sinh sẽ nằm ở cách kiểm tra đánh giá mới: điểm số không còn là công cụ xếp hạng đơn thuần mà phải “vì sự tiến bộ của học sinh”, kết hợp đánh giá thường xuyên và định kỳ, bảo đảm khách quan, công bằng.
Nội dung kiểm tra phải bám sát yêu cầu cần đạt của chương trình, chú trọng đánh giá khả năng hiểu và vận dụng kiến thức, kỹ năng vào thực tiễn; hạn chế yêu cầu ghi nhớ máy móc, học thuộc lòng, làm bài theo khuôn mẫu. Nói thẳng, học tủ, học vẹt sẽ ngày càng ít đất sống; học sinh muốn đạt kết quả tốt phải nắm bản chất và biết vận dụng, còn giáo viên phải xây dựng ma trận, bản đặc tả, câu hỏi, nhiệm vụ học tập theo hướng năng lực.
Quan trọng hơn, kết quả đánh giá phải được dùng để điều chỉnh hoạt động dạy học, phụ đạo học sinh chưa đạt yêu cầu, bồi dưỡng học sinh giỏi, tư vấn học tập, hướng nghiệp và phối hợp với cha mẹ học sinh. Nếu trường nào chỉ đổi hình thức đề kiểm tra mà vẫn dạy – học như cũ, không dùng kết quả để hỗ trợ từng nhóm học sinh, thì coi như chưa thực hiện đổi mới kiểm tra đánh giá.
Giáo viên, nhà trường phải làm gì khác; phụ huynh cần chuẩn bị ra sao?
Đổi mới phương pháp dạy học lần này không phải chỉ là vài tiết dạy mẫu. Giáo viên phải thiết kế và tổ chức bài học bám sát yêu cầu cần đạt của chương trình, lựa chọn nội dung, phương pháp, học liệu, thiết bị và hình thức tổ chức dạy học phù hợp với từng đối tượng học sinh; đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ số, khai thác học liệu số, trí tuệ nhân tạo và tài nguyên giáo dục mở.
Ở cấp nhà trường, các tổ chuyên môn phải được kiện toàn, có cơ chế sinh hoạt chuyên môn thống nhất giữa trường chính, phân hiệu, điểm trường, kết hợp trực tiếp và trực tuyến để bảo đảm dạy học liên tục, đồng bộ. Tổ chuyên môn được giao vai trò trung tâm trong xây dựng ma trận, đề kiểm tra, khai thác kết quả đánh giá để điều chỉnh dạy học và hỗ trợ học sinh.
Với phụ huynh, thay vì chỉ quan tâm con được mấy điểm, cần hỏi: con hiểu gì, làm được gì sau mỗi chủ đề, con yếu ở đâu để phối hợp với giáo viên hỗ trợ. Học sinh cũng phải đổi thói quen: không đợi thầy cô “làm sẵn” mà chủ động đọc trước, đặt câu hỏi, tham gia hoạt động thực hành, trải nghiệm. Nếu không, những yêu cầu mới về kiểm tra đánh giá và chương trình giáo dục phổ thông sẽ trở thành áp lực thay vì cơ hội đổi mới.
