Từ an toàn học đường trên giấy đến an toàn trong từng giờ lên lớp
Xây dựng cộng đồng an toàn cho trẻ em là quá trình tạo ra một môi trường sống và học tập nơi trẻ được bảo vệ khỏi mọi hình thức bạo lực, xâm hại và kỳ thị; trong đó gia đình, nhà trường và chính quyền cùng chia sẻ trách nhiệm, đồng thời chuyển các cam kết chính sách thành thói quen ứng xử tích cực hằng ngày của người lớn và trẻ em. Hiện nay, bạo lực học đường đã biến tướng tinh vi hơn, từ kỳ thị, cô lập, xúc phạm danh dự đến bắt nạt trực tuyến và phát tán hình ảnh cá nhân trái phép. Nếu chúng ta chỉ dừng ở tuyên truyền, những khẩu hiệu “an toàn học đường”, “phòng chống bạo lực trẻ” sẽ bị rỗng nghĩa. Vấn đề không phải thiếu thông điệp, mà thiếu cơ chế buộc người lớn thay đổi cách dạy con và cách tương tác với học sinh. Chuyển dịch từ nhận thức sang hành động trở thành thước đo trung thực nhất cho mọi chương trình bảo vệ trẻ em.
Nâng cao năng lực cộng đồng: Khi tuyên truyền biến thành thay đổi hành vi
Điểm tích cực là đã xuất hiện những mô hình không xem trẻ em là đối tượng thụ động, mà là chủ thể tham gia bảo vệ mình. Dự án nâng cao năng lực cộng đồng trong phòng, chống bạo lực thể chất đối với trẻ tại Thanh Hóa được thiết kế trong 3 năm, từ tháng 11/2023 đến hết tháng 10/2026, cho thấy cách làm bài bản hơn một chiến dịch truyền thông. Thay vì chỉ nói về “bảo vệ trẻ em”, dự án đào tạo đồng thời cha mẹ, người chăm sóc trẻ, cán bộ chính quyền, đoàn thể, tổ chức xã hội, lực lượng bảo vệ trẻ và chính trẻ em. Cha mẹ và trẻ trở thành hạt nhân tuyên truyền, lan tỏa kiến thức tới gia đình, khu dân cư, trường học và bạn bè cùng trang lứa. Sau gần 3 năm, 45 lớp tập huấn đã giúp 752 cha mẹ, 450 cán bộ và 456 học sinh tiếp cận kỹ năng phù hợp, qua đó 11.207 trẻ em và 27.234 cha mẹ được hưởng lợi, đều vượt mục tiêu ban đầu. Đây là thay đổi có thể đo được, không phải phong trào.
Cách tiếp cận đa bên: Lá chắn thực sự cho an toàn học đường
Một cộng đồng an toàn không thể hình thành nếu mỗi bên tiếp tục làm việc trong “ô” của mình. Thanh Hóa đã dùng hội thảo liên ngành để buộc chính quyền, các ngành, đoàn thể, nhà trường và lực lượng liên quan ngồi lại, phân tích tình huống, nhận diện khoảng trống và rõ trách nhiệm từng bên trong phòng, chống bạo lực thể chất đối với trẻ. Song song, địa phương khác cho thấy mô hình phối hợp tương tự: lực lượng công an hợp tác với giáo dục, y tế và đoàn thanh niên để tổ chức tuyên truyền, trang bị kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh trước nguy cơ xâm hại trên môi trường mạng. Theo khảo sát của Cục An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, 100% trẻ được hỏi từng gặp ít nhất một dạng rủi ro trên mạng, hơn 53% tiếp xúc nội dung độc hại và gần 40% bị lừa đảo, đe dọa trực tuyến. Những con số này không cho phép chúng ta tiếp tục bảo vệ trẻ theo kiểu “đến đâu hay đến đó”.
Biến chỉ thị và khẩu hiệu thành thực hành an toàn mỗi ngày
Chính sách về an toàn học đường chỉ có ý nghĩa khi được chuyển thành cấu trúc và dịch vụ cụ thể trong trường. Ở một cơ sở giáo dục, phòng tư vấn tâm lý đã trở thành không gian quen thuộc, mỗi ngày đều có học sinh chủ động tìm đến để chia sẻ lo lắng sâu kín. Em nói thẳng: “Chỉ cần có người kiên nhẫn lắng nghe mà không phán xét hay đánh giá đúng sai, chúng em đã cảm thấy dễ dàng mở lòng hơn rất nhiều”. Ngành giáo dục địa phương không dừng ở khẩu hiệu “Trường học hạnh phúc”, “Trường học an toàn”, “Lớp học thân thiện” mà thành lập tổ tư vấn chuyên trách, bố trí giáo viên phụ trách, xây dựng chuyên đề quản lý cảm xúc, ứng xử mạng xã hội an toàn. Trong khi đó, các buổi sinh hoạt cộng đồng, hệ thống truyền thanh và báo chí ở Thanh Hóa đồng loạt giải thích quyền trẻ em, cách nhận diện bạo lực, phương pháp nuôi dạy con tích cực, giúp công tác bảo vệ trẻ chuyển từ xử lý hậu quả sang chủ động phòng ngừa.
Tác động dài hạn: Văn hóa nhà trường và cộng đồng cùng thay đổi
Điều đọng lại quan trọng nhất không phải số buổi tập huấn hay lượng tin bài, mà là việc cộng đồng thay đổi cách nhìn và cách đối xử với trẻ. Dự án ở Thanh Hóa cho thấy các chỉ tiêu không chỉ đạt mà còn vượt kế hoạch, tạo nền tảng để những thay đổi về nhận thức và ứng xử với trẻ được duy trì sau khi dự án kết thúc. Cách làm này tác động đồng thời vào ba mắt xích gần trẻ nhất – gia đình, chính trẻ và lực lượng bảo vệ trẻ ở cơ sở – từng bước xây dựng môi trường sống an toàn, lành mạnh để trẻ phát triển toàn diện. Ở môi trường học đường, các mô hình “Trường học hạnh phúc”, “Trường học an toàn” nếu gắn với tư vấn tâm lý, giám sát an toàn trường học và lắng nghe tiếng nói học sinh sẽ dần trở thành văn hóa, không còn là phong trào ngắn hạn. Điều cần tiếp tục là duy trì truyền thông về quyền trẻ, nâng cao năng lực đội ngũ làm công tác trẻ em ở cơ sở và tăng cường kết nối giữa chính quyền, công an, y tế, nhà trường và các tổ chức xã hội. Khi người lớn thực sự thay đổi, mỗi ngày đến trường mới có thể là một ngày an toàn và đáng mong chờ đối với trẻ.
