Hai cách kể chuyện bằng hình ảnh
Nhiếp ảnh văn hóa là cách dùng hình ảnh để kể về những giá trị, con người và sinh hoạt làm nên bản sắc của một cộng đồng, thay vì chỉ ghi lại vẻ ngoài của sự vật. Hai cuộc thi ảnh vừa được phát động cho thấy hướng tiếp cận ấy có thể bắt đầu từ chiếc áo dài trong không gian học tập hoặc từ những địa danh gắn với di sản. Thư viện thành phố Hải Phòng phát động cuộc thi “Sắc màu Áo dài và Tri thức”, tổ chức nhân Ngày Văn hóa Việt Nam và Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc. Trong khi đó, cuộc thi ảnh và video clip “Ấn tượng Di sản Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc” được phát động ngày 30/10, trong khuôn khổ một hội thảo về báo chí địa phương. Điểm đáng chú ý không nằm ở việc có thêm sân chơi, mà ở lời mời người dự thi tìm ra mối liên hệ giữa hình ảnh và ý nghĩa.
Hai chủ đề đặt ra hai điểm xuất phát khác nhau. Cuộc thi tại Hải Phòng hướng người chụp tới ảnh áo dài gắn với sách, báo, thư viện, không gian học tập và nghiên cứu, đồng thời mở rộng sang di tích, danh thắng và công trình văn hóa tiêu biểu của thành phố. Áo dài vì thế không chỉ là trang phục để tạo dáng; đặt cạnh trang sách hay trong một thư viện, nó có thể gợi câu chuyện về học tập, ký ức và đời sống hôm nay. Cuộc thi về Yên Tử, Vĩnh Nghiêm, Côn Sơn và Kiếp Bạc lại lấy chính không gian di sản làm trục kể chuyện. Một bên nối biểu tượng văn hóa với tri thức thường nhật; bên kia đi từ địa danh để mở ra lịch sử, tín ngưỡng và cộng đồng. Cả hai đều có thể vượt khỏi ảnh minh họa nếu người chụp biết lựa chọn góc nhìn.
Từ địa danh đến con người đang gìn giữ di sản
Cuộc thi di sản không giới hạn câu chuyện ở kiến trúc hay cảnh quan. Ban tổ chức khuyến khích ảnh và video phản ánh thiên nhiên, không gian di sản, di tích, lễ hội, nghi lễ, phong tục, tín ngưỡng, cũng như nghệ nhân, cộng đồng và người trẻ đang gìn giữ, trao truyền giá trị. Phạm vi ấy tạo cơ hội để người dự thi cho thấy di sản vẫn hiện diện trong đời sống, từ hoạt động cộng đồng đến du lịch, dịch vụ và các sản phẩm sáng tạo. Đây là khác biệt quan trọng giữa chụp ảnh di sản và kể chuyện bằng ảnh: một khuôn hình đẹp có thể gây chú ý, nhưng hành động của con người mới giúp người xem hiểu nơi ấy có ý nghĩa gì và vì sao cần được bảo tồn.
Người dự thi có thể xây dựng một chuỗi hình ảnh thay vì tìm một tấm toàn cảnh duy nhất. Với chủ đề áo dài, hãy chọn một nhân vật, một hoạt động đọc hoặc học, rồi ghi lại không gian và chi tiết giúp nối trang phục với tri thức. Với các địa danh di sản, có thể theo chân nghệ nhân, người hành hương, cư dân hay một nhóm bạn trẻ trong một khoảnh khắc cụ thể. Một khung rộng định vị nơi chốn, một khuôn hình gần ghi lại việc làm, và một chi tiết nhỏ gợi cảm xúc sẽ tạo nên mạch kể rõ ràng. Cách làm này vừa tránh biến áo dài thành đạo cụ, vừa giúp cảnh chùa hay mái ngói không chỉ là phông nền. Giá trị của nhiếp ảnh văn hóa nằm ở câu hỏi mà bức ảnh đặt ra, không chỉ ở cảnh đẹp trước ống kính.
Cơ hội tham gia và những mốc cần lưu ý
Hai cuộc thi có quy mô tiếp cận khác nhau. Cuộc thi của Thư viện thành phố Hải Phòng dành cho cán bộ, nhân viên thư viện, thủ thư tại địa phương và trường học, bạn đọc, học sinh, đoàn viên, cùng công dân học tập, làm việc hoặc sinh sống tại Hải Phòng; mỗi người được gửi tối đa ba tác phẩm. Cuộc thi về di sản mở rộng đối tượng tới công dân Việt Nam từ đủ 16 tuổi ở trong và ngoài nước, cũng như người nước ngoài đang học tập, công tác hoặc sinh sống tại Việt Nam. Với cuộc thi Hải Phòng, thời gian nhận bài là từ 22/10 đến 15/11; tác phẩm hợp lệ được đăng trên các kênh truyền thông của thư viện từ 26/10 đến 20/11 và có 48 giờ bình chọn trực tuyến kể từ khi đăng, song kết quả bình chọn không thay thế đánh giá chuyên môn.
Cuộc thi di sản nhận ảnh đơn hoặc ảnh bộ, tối đa tám tác phẩm mỗi tác giả; phần video cho phép gửi tối đa năm tác phẩm, mỗi clip không quá hai phút. Tác phẩm phải do người dự thi tự sáng tạo, không dùng nội dung do trí tuệ nhân tạo tạo ra và chưa từng đoạt giải; thời gian thực hiện được tính từ năm 2026 đến hết ngày 30/9/2027. Những điều kiện này nhắc người tham gia chuẩn bị ý tưởng và kiểm tra quyền sử dụng hình ảnh, không chỉ chờ dịp đến địa danh để bấm máy. Một cuộc thi tạo nhịp kể ngắn, gắn với cộng đồng thành phố; cuộc thi kia mở rộng không gian và thể loại để kể về di sản qua ảnh lẫn video. Dù chọn đề tài nào, người chụp nên để con người, tri thức và ký ức dẫn đường cho khuôn hình. Khi ấy, trang phục và phong cảnh mới trở thành câu chuyện có sức lưu lại.
