Du lịch cộng đồng Việt Nam: Khi bản làng không chỉ sống nhờ nương rẫy
Du lịch cộng đồng Việt Nam là mô hình phát triển mà trong đó người dân bản địa vừa là chủ thể tổ chức dịch vụ, vừa bảo tồn cảnh quan, nông nghiệp và bản sắc văn hóa, nhằm tạo thêm sinh kế thay vì đánh đổi tài nguyên lấy tăng trưởng ngắn hạn. Ở vùng cao Lai Châu và Lào Cai, lối đi này đang thay đổi số phận của những bản làng người Mông, người Tày: từ chỗ chỉ trông vào một vụ lúa, nương thảo quả hay đồi chè, họ bắt đầu đón khách, kể câu chuyện của chính mình và bán giá trị văn hóa thay vì bán rẻ sức lao động. Đây không phải cuộc chơi của doanh nghiệp lớn, mà là cuộc “khởi nghiệp” âm thầm nhưng quyết liệt ngay trong từng nếp nhà gỗ, từng thửa ruộng bậc thang.
Điểm đáng nói là sự chuyển dịch này không tự nhiên xảy ra. Nó bắt đầu từ những quyết định đầy rủi ro của từng hộ dân, được tiếp sức bởi các hợp tác xã, chính quyền địa phương và gần đây là làn sóng KOL/KOC du lịch đến với bản làng. Câu chuyện ở bản Lao Chải (Lai Châu), Bản Liền và Lao Chải (Lào Cai) cho thấy: nếu người dân được đứng ở trung tâm, du lịch bền vững nông thôn không phải khẩu hiệu mà là con đường thực tế để thoát nghèo, giữ đất, giữ rừng và giữ luôn linh hồn văn hóa vùng cao.
Làng du lịch người Mông ở Lao Chải (Lai Châu): Quyết định vay vốn sau bữa cơm tối
Một tối sau bữa cơm, ông Cứ A Lồng ở bản Lao Chải, xã Khun Há, gọi vợ con lại và nói sẽ vay mượn tiền để làm homestay đón khách du lịch. Quyết định tưởng như liều lĩnh ấy đánh dấu bước ngoặt của cả gia đình người Mông quen với nương lúa, rừng thảo quả. Vốn tích cóp chưa đầy trăm triệu đồng, ông vẫn chấp nhận “cứ làm, không đủ thì đi vay” để dựng khung homestay trên mảnh vườn rau cũ. Đó là hình ảnh tiêu biểu cho làng du lịch người Mông: dám đánh cược với tương lai, nhưng không đánh đổi đất và nếp sống truyền thống.
Từ chỗ bỡ ngỡ, thiếu nước, thiếu ổ cắm sạc, lúng túng chuyện nấu ăn, gia đình Cứ A Ly – con trai ông – phải nhờ chính khách chỉ cho từng thứ cần cải thiện, rồi chủ động xuống Sa Pa học thêm cách hướng dẫn, nấu ăn, làm phòng. Họ đi sau những điểm nổi tiếng như Sa Pa, Sin Suối Hồ, Sì Thâu Chải, nhưng lại đi bằng con đường khác: giữ nguyên nhà gỗ, ruộng nương, chỉ thêm vào dịch vụ tử tế. Kết quả là đến nay bản đã có 30 hộ làm dịch vụ, các homestay vùng cao Lai Châu có thể đón hơn 400 khách mỗi đêm và kín phòng dịp lễ, Tết. Năm 2024, Lao Chải đón 19.300 lượt khách; đến hết tháng 9/2026 đã gần 31.300 lượt, trong đó 2.200 khách quốc tế.
Bản Liền (Lào Cai): Khi chè Shan tuyết bước ra khỏi nương và trở thành sản phẩm du lịch
Nếu Lao Chải (Lai Châu) cho thấy sức bật của từng hộ, thì Bản Liền ở Lào Cai chứng minh sức mạnh của liên kết cộng đồng. Từ lợi thế chè Shan tuyết, cảnh quan và văn hóa Tày, người dân nơi đây đang biến những giá trị gắn với đời sống sản xuất thành sản phẩm phục vụ du khách. Chị Vàng Thị Thông cải tạo nhà sàn truyền thống thành Bản Liền Pine Homestay với 12 phòng, nơi khách có thể ngủ giữa đồi chè, trải nghiệm hái, sao chè thủ công và thưởng thức ẩm thực địa phương. Nhưng chị sớm nhận ra: nếu mỗi nhà tự làm, du lịch sẽ nhỏ lẻ, lợi ích khó lan tỏa.
Ngày 16/9/2025, HTX Du lịch Bản Liền được thành lập với vốn điều lệ 120 triệu đồng, gồm 6 thành viên sáng lập, đều là người Tày. HTX không tách du lịch khỏi nông nghiệp mà đưa chính nông sản bản địa vào chuỗi trải nghiệm: chè Shan tuyết được trồng theo hướng hữu cơ, đạt VietGAP, vừa bán búp tươi cho HTX chè hữu cơ, vừa tăng giá trị qua trải nghiệm, dịch vụ và tiêu dùng tại chỗ. Năm 2026, xã có 1.219 ha chè, riêng quý I thu 65 tấn búp tươi và đón 3.919 lượt khách, trong đó 182 khách quốc tế. Câu chuyện Bản Liền cho thấy du lịch cộng đồng Việt Nam chỉ bền vững khi nông nghiệp và du lịch bổ trợ lẫn nhau, thay vì cạnh tranh đất đai và nguồn lực.
Ruộng bậc thang Lào Cai: Sợi chỉ đỏ cho du lịch bền vững nông thôn
Lào Cai sở hữu nguồn tài nguyên phong phú: núi rừng, ruộng bậc thang, bản làng, văn hóa các dân tộc và nông sản đặc sản. Nhưng nếu chỉ đưa khách đến một điểm ngắm ruộng bậc thang, chụp ảnh rồi đi, địa phương mới khai thác được một phần nhỏ giá trị. Quan điểm mới là biến cảnh quan thành trải nghiệm, trải nghiệm thành sản phẩm, sản phẩm thành hành trình có thể bán, qua đó tạo sinh kế cho người dân. Ruộng bậc thang Lào Cai vì thế được xem là “sợi chỉ đỏ” xuyên suốt các tour, nhưng sản phẩm không chỉ bán ruộng bậc thang. Cùng với đó là dệt lanh, vẽ sáp ong, chế tác khèn Mông, chế biến món ăn bản địa – tất cả đều có thể trở thành sản phẩm du lịch.
Điểm quan trọng là ruộng bậc thang vẫn phải được duy trì như tư liệu sản xuất; nghề thủ công, nếp nhà, ẩm thực và các giá trị văn hóa cần được bảo tồn trong đời sống cộng đồng. Định hướng này gắn phát triển du lịch với bảo tồn văn hóa, bảo vệ môi trường và nâng cao sinh kế. Tỉnh đã chọn một số địa phương để xây dựng mô hình làng du lịch cộng đồng giai đoạn 2026–2028, hướng tới tiêu chuẩn du lịch cộng đồng ASEAN. Nếu làm đúng, du lịch bền vững nông thôn ở Lào Cai không chỉ giúp người dân có thêm thu nhập, mà còn buộc cả hệ thống phải coi trọng tri thức bản địa – thứ lâu nay thường bị xem là “lạc hậu”.
KOL, KOC và tương lai làng du lịch người Mông ở Lao Chải (Lào Cai)
Trong khi Lai Châu và Bản Liền đã có bước tiến rõ rệt, xã Lao Chải ở Lào Cai vẫn gần như “trắng” dịch vụ: cả xã mới có một homestay và vài tiệm tạp hóa nhỏ rải rác, hạ tầng thiếu thốn khiến du lịch chưa phát triển dù cảnh quan ruộng bậc thang và bản sắc văn hóa rất giàu tiềm năng. Đầu tháng 10/2026, một đoàn media trip gồm các nhà sáng tạo nội dung du lịch đã đến đây để khám phá, ghi hình và quảng bá điểm đến trên mạng xã hội. Họ không chỉ chụp ảnh ruộng bậc thang Lào Cai, mà còn ghé điểm trường Tà Ghênh, nơi khoảng 30 em nhỏ học tập trong điều kiện còn thiếu thốn, trao quà và tạo nên những khoảnh khắc ấm áp.
Sự xuất hiện của KOL/KOC ở những bản làng xa xôi có thể bị xem là “ồn ào” truyền thông, nhưng nếu dừng lại ở vài clip đẹp thì sẽ lãng phí. Điều đáng mong đợi, như chính những người tổ chức chuyến đi chia sẻ, là sự quan tâm tiếp tục sau chuyến đi, mở thêm kết nối thiết thực cho cô và trò điểm trường Tà Ghênh. Về phía cộng đồng, đây là cơ hội để chuẩn bị cho tương lai: học cách làm homestay vùng cao Lai Châu đã làm, tham gia mô hình làng du lịch người Mông không khói thuốc lá, học ngoại ngữ như Cứ A Ly đang tính toán để đón nhiều khách quốc tế hơn trong những năm tới.
