Giao thông nông thôn Lào Cai: mở đường từ ý Đảng đến lòng dân
Mô hình giao thông nông thôn Lào Cai là cách tỉnh huy động cộng đồng hiến đất xây đường, góp công, góp của để bê tông hóa các tuyến đường thôn bản, kết nối vùng sâu, vùng xa với trung tâm, qua đó mở rộng không gian phát triển kinh tế – xã hội cho từng hộ dân và cả cộng đồng.
Điểm đáng nói là tỉnh không coi đường là công trình thuần kỹ thuật, mà là công cụ tái cấu trúc sinh kế nông thôn. Trong đợt cao điểm 30 ngày xây dựng giao thông nông thôn từ 22/8 đến 22/9/2026, 98/99 xã, phường tham gia đăng ký 651 công trình với tổng chiều dài 736,32 km, tổng mức đầu tư hơn 1.271 tỷ đồng; kế hoạch vốn được giao hơn 814 tỷ đồng. Đây không chỉ là con số về hạ tầng, mà là phép thử cho một cách làm: giao thông nông thôn chỉ bền khi người dân coi con đường là tài sản của mình, không phải của riêng Nhà nước.
Cách Lào Cai làm cho thấy phát triển hạ tầng nông thôn không thể chỉ trông vào ngân sách mà phải khơi dậy sức dân, biến “phong trào làm đường” thành thay đổi căn bản về tư duy phát triển ở cấp thôn, bản.
Từ câu chuyện tự tay phá nhà, chặt quế: hiến đất xây đường không phải hy sinh mù mờ
Hình ảnh ông Nguyễn Văn Dương ở thôn An Thịnh 6, xã Mậu A, tự tay cầm búa phá tường nhà mình để hiến đất mở đường nói lên nhiều điều hơn mọi khẩu hiệu. Ông hiến 1m sâu dọc 40m mặt đường – nghĩa là chấp nhận nhà hẹp lại – nhưng lý do ông đưa ra rất thẳng: đường rộng ra, con cháu đi lại an toàn, giao thương thuận lợi, kinh tế gia đình có cơ hội phát triển. Đây không phải hy sinh mù mờ, mà là quyết định tính toán lợi ích dài hạn.
Ở thôn Việt Cường 1, xã Việt Hồng, gần 70 hộ dân tự nguyện hiến khoảng 6.000 m² đất, chủ yếu là đất trồng quế – tài sản gắn với sinh kế. Có hộ chặt bỏ hàng trăm cây quế nhiều năm tuổi để bàn giao mặt bằng. Nếu nhìn ngắn hạn, đó là mất mát. Nhưng người dân hiểu rằng “đường khó thì việc sản xuất, vận chuyển cũng khó”, nên chấp nhận mất một phần diện tích và cây trồng để đổi lấy một tuyến đường thuận lợi hơn cho cả gia đình và cộng đồng.
Ý nghĩa ở đây là gì? Khi người dân sẵn sàng chặt quế, phá nhà mà vẫn không có “tiếng cãi vã, chất vấn hay mất an ninh trật tự” như thường thấy ở nhiều dự án cần mặt bằng khác, mô hình hiến đất xây đường đã vượt khỏi khung “vận động quần chúng” thông thường. Đó là sản phẩm của niềm tin: tin vào chủ trương, vào cách làm, và vào lợi ích thực tế mà con đường bê tông kết nối sẽ mang lại.
Cơ chế huy động cộng đồng: minh bạch, rõ người, rõ việc hay là thất bại
Điểm lõi làm nên sức mạnh huy động cộng đồng ở Lào Cai nằm ở cách tổ chức, không chỉ ở tinh thần “chung sức”. Tại xã Mậu A, trong chiến dịch 30 ngày đêm, địa phương huy động được hơn 5,4 tỷ đồng, 7.850 m² đất và trên 700 ngày công lao động từ người dân, qua đó hoàn thành 9,2 km đường giao thông. Con số này khó có được nếu làm theo kiểu mệnh lệnh hành chính.
Chủ tịch UBND xã Mậu A nhấn mạnh: chủ trương phải công khai, minh bạch; người dân được biết, được bàn, được giám sát; triển khai phải “rõ người, rõ việc, rõ tiến độ”, coi “sức dân là nguồn lực quan trọng nhất, là bệ phóng vững chắc”. Ở cấp tỉnh, yêu cầu tương tự được lặp lại: người dân phải hiểu mục tiêu, cách làm, quyền lợi; mọi nguồn lực và khoản đóng góp phải công khai; tham gia phải tự nguyện, phù hợp điều kiện từng hộ; cán bộ, đảng viên và người đứng đầu phải gương mẫu đi trước.
Chính sự nhất quán đó giúp phong trào chung sức xây dựng giao thông nông thôn Lào Cai không trượt sang lạm thu hay ép buộc – căn bệnh nhiều nơi từng mắc phải. Huy động cộng đồng thành công là khi người dân cảm thấy mình là chủ dự án, không phải đối tượng bị vận động.
Đường bê tông kết nối và cú hích sinh kế cho nông thôn
Một tuyến đường nông thôn thuận lợi, chất lượng tốt không chỉ giúp người dân đi lại an toàn mà còn đưa dịch vụ công đến gần dân hơn, đưa nông sản đến thị trường nhanh hơn, giúp trẻ em đến trường thuận lợi hơn và tạo thêm cơ hội phát triển cho mỗi thôn, bản. Khi những tuyến đường trong thôn, bản được cứng hóa và kết nối với hệ thống giao thông chung, không gian phát triển của cả địa bàn được mở rộng; lợi thế về đất đai, sản xuất, du lịch, văn hóa có điều kiện chuyển hóa thành nguồn lực phát triển.
Ở nhiều xã, tỷ lệ đường giao thông nông thôn đã được nhựa hóa, bê tông hóa rất cao; có nơi đạt trên 90% tổng chiều dài đường, tạo nên mạng lưới kết nối thông suốt giữa thôn bản và trung tâm xã. Những tuyến đường bê tông kết nối này rút ngắn khoảng cách từ vùng sản xuất tới thị trường, giúp hình thành vùng hàng hóa tập trung, giảm chi phí vận chuyển và tăng khả năng tiếp cận kỹ thuật mới của nông dân.
Nói cách khác, mỗi con đường hoàn thành, nếu được thi công đảm bảo chất lượng, là một “dự án sinh kế” hơn là công trình bê tông vô tri: mở thêm một hướng phát triển, tạo thêm cơ hội việc làm, nâng thêm một bước chất lượng sống và góp phần đổi thay diện mạo giao thông nông thôn Lào Cai.
Từ phong trào 30 ngày đến chiến lược hạ tầng nông thôn dài hạn
Đợt cao điểm 30 ngày xây dựng giao thông nông thôn là cú hích nhưng cũng phơi bày bài toán đi từ khí thế sang hiệu quả. Đến hết đợt, 496 công trình được phê duyệt báo cáo kinh tế – kỹ thuật, 365 công trình được khởi công; gần 296 km nền đường được thi công, 165,25 km mặt đường bê tông xi măng được kiên cố hóa, cùng hơn 1.803 m cống thoát nước và hơn 21,6 km rãnh dọc hoàn thành. Tuy vậy, cả ba mục tiêu đều chưa hoàn thành, còn 155 công trình chưa được phê duyệt và 286 công trình chưa khởi công.
Theo đề xuất của cơ quan chuyên môn, 155 công trình còn lại cần hoàn thành phê duyệt trước ngày 10/10; tỷ lệ khởi công phải đạt tối thiểu 90% trước ngày 20/10 và tỷ lệ giải ngân tối thiểu 75% trước ngày 31/10/2026. Xa hơn là mục tiêu đến năm 2030 có trên 80% đường giao thông nông thôn được nhựa hóa, bê tông hóa và phấn đấu đạt 100% trước năm 2040.
Điều đó đặt ra yêu cầu: nếu không kiểm soát tốt chất lượng, tiến độ và sự công khai trong từng công trình thì phong trào huy động cộng đồng có nguy cơ mất dần niềm tin. Bài học từ Lào Cai có thể nhân rộng chỉ khi các địa phương khác hiểu rằng nghị quyết và khẩu hiệu phải đi kèm cơ chế trách nhiệm rõ ràng, cam kết chất lượng và một tầm nhìn hạ tầng nông thôn gắn với sinh kế, không chỉ với con số ki-lô-mét đường.
