Từ phòng thí nghiệm Việt Nam đến bản đồ nghiên cứu y học quốc tế
Những bác sĩ Việt Nam nổi tiếng trong thế kỷ XX và đầu XXI không chỉ cứu sống hàng triệu người bệnh trong nước, mà bằng nghiên cứu y học quốc tế, họ đã tạo nên một di sản khoa học y tế có sức ảnh hưởng vượt biên giới, trở thành hình mẫu kết hợp giữa trí tuệ khoa học và sứ mệnh nhân đạo trong phòng chống lao và bệnh phổi, điều trị tim mạch và làm chủ kỹ thuật tiêu diệt sốt rét. Các tên tuổi như Phạm Ngọc Thạch, Nguyễn Lân Việt, Đặng Văn Ngữ hay thế hệ sau như PGS.TS.BS Nguyễn Đặng Dũng nhắc chúng ta rằng tiên phong y khoa Việt Nam không phải là khẩu hiệu, mà là lựa chọn sống – lựa chọn chấp nhận gian khổ, bám bệnh viện, bám chiến trường để tìm ra giải pháp khoa học cho những căn bệnh giết người âm thầm. Chính thái độ dấn thân ấy đã biến Việt Nam từ một nền y học nghèo nàn thành đối tác tham vấn của hàng chục viện nghiên cứu trên thế giới.
Phạm Ngọc Thạch: Lao, bệnh phổi và một hệ thống y tế phòng bệnh toàn dân
Nếu phải chọn một biểu tượng cho di sản khoa học y tế gắn với phòng chống lao và bệnh phổi, đó phải là bác sĩ Phạm Ngọc Thạch. Từ rất sớm, ông coi y học là phần của sự nghiệp cách mạng, dùng kiến thức để bảo vệ sức khỏe nhân dân trong điều kiện chiến tranh và nghèo đói. Công trình vaccine BCG do ông chủ trì đã được một tạp chí chuyên ngành về phổi và lao ở Anh giới thiệu và đánh giá là có giá trị đối với các nước đang phát triển. Không phải ngẫu nhiên mà hơn 60 viện nghiên cứu tại 40 quốc gia gửi thư xin tài liệu về công trình này; đó là bằng chứng rằng một chiến lược xuất phát từ nhu cầu của bệnh nhân Việt Nam vẫn có thể định hình cách tiếp cận toàn cầu đối với bệnh lao. Quan trọng hơn, ông dùng tư duy phòng bệnh để thiết kế cả hệ thống: mạng lưới y tế từ trung ương đến xã, phong trào vệ sinh yêu nước, tiêm chủng rộng rãi… đã biến phòng bệnh thành trách nhiệm cộng đồng chứ không phải đặc quyền của thành phố lớn.
Nguyễn Lân Việt: Thầy thuốc, thầy giáo và cuộc cách mạng tim mạch can thiệp
Điểm gây ấn tượng nhất ở AHLĐ.GS.TS.NGND Nguyễn Lân Việt không chỉ là danh hiệu, mà là cách ông xem nghề y như một sứ mệnh được gia đình giao phó rồi biến thành đam mê suốt hơn bốn thập kỷ. Từ những đêm làm bác sĩ nội trú ăn ngủ cùng bệnh nhân tim tại Bạch Mai đến 1–2 giờ sáng, ông nhìn thấy sự phức tạp lẫn kỳ diệu của tim mạch và quyết tâm đưa kỹ thuật tim mạch can thiệp Việt Nam vươn tầm khu vực. Trên cương vị Viện trưởng Viện Tim mạch, ông triển khai một loạt kỹ thuật đỉnh cao như nong và đặt stent động mạch vành, nong van tim qua da, siêu âm tim qua thực quản, điều trị rối loạn nhịp bằng sóng RF, đặt stent graft động mạch chủ hay thay van động mạch chủ qua da (TAVI). "Chương trình Quốc gia về phòng chống bệnh Tăng huyết áp" do ông điều hành được triển khai tại 63 tỉnh thành, bảo vệ sức khỏe khoảng 11 triệu bệnh nhân – một con số cho thấy khoa tim mạch can thiệp ở Việt Nam không còn là công nghệ xa lạ trong vài bệnh viện, mà đã đi vào chính sách công. Song song, với 19 đầu sách, giáo trình và hơn 140 bài báo khoa học, ông biến kinh nghiệm lâm sàng thành tri thức cho thế hệ sau.
Đặng Văn Ngữ: Sốt rét, penicillin và cái giá của việc đi thẳng vào vùng chết
Trong lịch sử tiên phong y khoa Việt Nam, ít ai trả giá cao như Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ. Từ một nhà khoa học được đào tạo xuất sắc, từng nghiên cứu về nấm, men gây bệnh, lao, phong và vi khuẩn đường ruột tại Nhật Bản, ông đã tìm ra giống nấm sản xuất penicillin và công bố những công trình về kháng sinh, miễn dịch có giá trị quốc tế. Nhưng chính nỗi day dứt trước số thương vong khổng lồ do sốt rét gây ra cho bộ đội đã kéo ông rời phòng thí nghiệm an toàn, tự nguyện vào vùng sốt rét Trường Sơn để điều tra thực địa, tìm vaccine và thuốc phù hợp. Năm 1957, ông sáng lập Viện Sốt rét Ký sinh trùng và Côn trùng Trung ương, đảm nhiệm Chương trình tiêu diệt sốt rét ở miền Bắc. Đến cuối năm 1964, tỷ lệ bệnh sốt rét ở miền Bắc đã được đẩy lùi xuống 20%, trong khi trước đó có nơi tỷ lệ mắc lên tới 90–100% dân số. Đồng thời, loại nước kháng sinh ông nghiên cứu đã cứu nhiều thương binh khỏi cảnh phải cưa chân tay, tránh tử vong vì nhiễm trùng vết thương. Đổi lại, ngày 1/4/1967, ông hy sinh sau một loạt bom B52 trên đường công tác. Hơn 20 năm sau, gia đình mới tìm được hài cốt, nhưng các công trình, dữ liệu và phương pháp của ông giúp ngành y Việt Nam làm chủ kỹ thuật điều trị sốt rét, giảm rõ rệt tử vong và bảo vệ sức khỏe lực lượng kháng chiến.
Thế hệ kế tiếp và thông điệp: Khoa học nghiêm túc, sức khỏe cộng đồng là chuẩn mực
Điều đáng nói là di sản của các bác sĩ Việt Nam nổi tiếng không dừng lại ở thời chiến. PGS.TS.BS Nguyễn Đặng Dũng, chuyên gia về miễn dịch với 35 năm nghiên cứu và ứng dụng, tiếp tục chứng minh rằng nếu coi nghiên cứu là trục chính thì y học Việt Nam vẫn có thể đóng góp cho thế giới. Ông đồng tác giả gần 50 công trình chuyên sâu về miễn dịch và ứng dụng trong điều trị bệnh lý, góp phần nâng phòng chống ung thư và bệnh mạn tính lên tầm mới. Trên bình diện rộng hơn, việc công trình BCG của Phạm Ngọc Thạch được giới khoa học quốc tế quan tâm, Nguyễn Lân Việt nhận các giải thưởng khoa học cấp Nhà nước và VIFOTEC, Đặng Văn Ngữ được truy tặng Huân chương Kháng chiến hạng Nhất và Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ, cho thấy thế giới không nhìn khoa học Việt Nam bằng sự nhân nhượng. Họ nhìn vào dữ liệu, tỷ lệ tử vong giảm, mạng lưới y tế phủ 63 tỉnh thành, số viện nghiên cứu xin tài liệu từ Việt Nam. Thông điệp ở đây rất rõ: khi khoa học được làm nghiêm túc, bám sát nhu cầu sức khỏe cộng đồng, các nhà khoa học Việt Nam có thể đạt tác động toàn cầu mà không cần chạy theo hào nhoáng. Sứ mệnh nhân đạo – cứu người bình thường trước – chính là tấm hộ chiếu mạnh nhất của y học Việt Nam trên bản đồ nghiên cứu y học quốc tế.
