Khi danh hiệu quốc tế bắt đầu từ bữa ăn của người Việt
Những bác sĩ Việt Nam nổi tiếng được thế giới công nhận là những người không chỉ giỏi chuyên môn mà còn biến kiến thức y học thành các sáng kiến cụ thể, giúp cải thiện sức khỏe cộng đồng, nâng chất lượng bữa ăn và thay đổi hành vi của hàng triệu người dân qua nhiều thế hệ. Họ là những tiên phong y học Việt, chứng minh rằng di sản y học Việt Nam có thể bước ra khỏi phạm vi quốc gia, trở thành một phần của sáng kiến y tế toàn cầu khi bám sát nhu cầu rất đời thường: ăn gì, sống ra sao để khỏe hơn, bền vững hơn.
Trường hợp tiêu biểu nhất là giáo sư y khoa Việt Từ Giấy – người được biết đến với các sáng kiến phục vụ bữa ăn bộ đội và mô hình vườn – ao – chuồng (VAC) quen thuộc với hàng triệu gia đình. Ông không theo đuổi những công trình xa vời, mà chọn giải bài toán tưởng nhỏ nhưng quyết định tầm vóc dân tộc: làm sao để người Việt được ăn đủ, ăn tốt và sống khỏe hơn. Việc ông được trao danh hiệu “Nhà dinh dưỡng xuất sắc nhất châu Á” năm 1993 và trở thành một trong 20 “Huyền thoại sống của ngành dinh dưỡng thế giới” vào tháng 10/2009 cho thấy thế giới đánh giá cao chính những giải pháp rất Việt Nam đó.
Từ chiến trường đến Viện Dinh dưỡng Quốc gia: một bác sĩ, ba vai trò
Nếu phải chọn một hình mẫu cho bác sĩ Việt Nam nổi tiếng mà vẫn gần gũi, Từ Giấy là câu trả lời thuyết phục. Sinh năm 1921 tại làng Khê Hồi, Hà Hồi, Thường Tín, trong một gia đình nghèo, ông bước vào y khoa từ Trường Bưởi rồi Trường Đại học Y – Dược Hà Nội. Nhưng chính chiến trường mới là “phòng thí nghiệm” khắc nghiệt nhất: bệnh tật, thiếu lương thực, điều kiện vệ sinh hạn chế khiến bảo vệ sức khỏe trở thành nhiệm vụ sống còn.
Từ Giấy vừa là bác sĩ phẫu thuật, vừa là nhà vệ sinh dịch tễ, vừa là người lo bữa ăn cho bộ đội. Ông nghiên cứu tiêu chuẩn ăn cho các quân, binh chủng, tìm rau rừng ăn được, đề xuất “gạo bốn túi” và phát triển lương khô N70, N71 để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng trong điều kiện chiến đấu khắc nghiệt. Khi Viện Dinh dưỡng Quốc gia được thành lập ngày 13/6/1980, ông trở thành viện trưởng sáng lập, đặt nền móng cho nghiên cứu, đào tạo và triển khai các chương trình dinh dưỡng trên phạm vi cả nước. Ở đây, ông chuyển từ “cấp cứu” bữa ăn thời chiến sang xây dựng chiến lược dinh dưỡng dài hạn, đặc biệt cho bà mẹ và trẻ em.
VAC: khi một mô hình nông hộ trở thành di sản y học Việt Nam
Điều đáng nói ở các tiên phong y học Việt không phải là họ phát minh ra kỹ thuật cao siêu, mà là dám coi một mảnh vườn, ao cá, chuồng lợn là “phòng khám mở rộng” của gia đình. Mô hình vườn – ao – chuồng (VAC) mà giáo sư Từ Giấy đề xuất và thúc đẩy là minh chứng rõ nhất. VAC kết hợp trồng trọt, chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản trong một hệ sinh thái hộ gia đình, cung cấp rau xanh, trái cây, thịt, cá và các thực phẩm khác cho bữa ăn, tận dụng nguồn lực sẵn có và tạo thêm sinh kế cho người dân nông thôn.
Theo các báo cáo tại hội thảo khoa học kỷ niệm 105 năm ngày sinh ông, mô hình này không chỉ tăng gia sản xuất, tạo nguồn thực phẩm tại chỗ mà còn gắn với cải thiện chất lượng bữa ăn, bảo đảm an ninh thực phẩm và nâng cao sức khỏe cộng đồng. Nói cách khác, đây là một sáng kiến y tế toàn cầu mang bản sắc Việt Nam: giải quyết đồng thời dinh dưỡng, kinh tế và môi trường. Di sản y học Việt Nam vì thế không nằm trong phòng thí nghiệm kín, mà nằm ngay ở những khu VAC xanh mướt sau nhà – nơi khoa học dinh dưỡng được “trồng” xuống đất, nuôi bằng mồ hôi người nông dân.
“Vui Sống” và vai trò của người thầy thuốc – nhà truyền thông
Một sai lầm dai dẳng trong y tế là tin rằng chỉ cần nghiên cứu tốt là đủ. Di sản của Từ Giấy phản bác điều đó. Tháng 6/1946, ông được giao nhiệm vụ xuất bản báo Vui Sống để tuyên truyền, phổ biến kiến thức vệ sinh, phòng bệnh và ăn uống hợp lý cho bộ đội và nhân dân. Trong giai đoạn 1946–1952, tờ báo trở thành kênh truyền thông sức khỏe gần gũi, dễ hiểu, giúp người dân chủ động bảo vệ bản thân trước bệnh tật.
Từ Giấy hiểu rằng nếu kiến thức y học không được dịch sang ngôn ngữ đời thường thì nó vô nghĩa. Tinh thần đó tiếp tục được nhắc lại tại hội thảo khoa học ngày 9/10/2026 ở Viện Dinh dưỡng (Hà Nội), nơi các nhà khoa học kỷ niệm 105 năm ngày sinh ông và bàn về cách đưa dinh dưỡng hợp lý tới cộng đồng. Một báo cáo đáng chú ý đặt thẳng câu hỏi: làm sao để kiến thức khoa học được chuyển hóa thành lựa chọn ăn uống phù hợp trong đời sống hằng ngày. Câu hỏi ấy cho thấy vai trò không thể thiếu của những “bác sĩ – nhà truyền thông”, những người nối giữa phòng khám, phòng lab và mâm cơm mỗi gia đình.
Vì sao thế giới công nhận và chúng ta cần gì từ di sản ấy?
Khi một giáo sư y khoa Việt được vinh danh là “Nhà dinh dưỡng xuất sắc nhất châu Á” năm 1993 và là một trong 20 “Huyền thoại sống của ngành dinh dưỡng thế giới” vào tháng 10/2009, đó không chỉ là vinh dự cá nhân mà là lời khẳng định: sáng kiến xuất phát từ nhu cầu của người nghèo, người lính, người nông dân hoàn toàn có thể trở thành chuẩn mực quốc tế. Di sản lớn của Từ Giấy nằm ở tư duy coi dinh dưỡng là nền tảng sức khỏe và ở đội ngũ cán bộ tiếp tục phát triển lĩnh vực mà ông đã dành cả đời vun đắp.
Kỷ niệm 105 năm ngày sinh ông không nên dừng ở những bài phát biểu trang trọng. Nó phải là lời nhắc rằng tiên phong y học Việt hôm nay – từ bác sĩ lâm sàng đến nhà nghiên cứu, chuyên gia truyền thông sức khỏe – cần tiếp tục gắn nghiên cứu với thực tiễn, như cách ông đã làm với Vui Sống, VAC và Viện Dinh dưỡng Quốc gia. Nếu mỗi bác sĩ Việt Nam nổi tiếng trong tương lai đều được đo bằng số gia đình ăn ngon hơn, khỏe hơn nhờ công việc của họ, khi đó di sản y học Việt Nam mới thật sự sống động và tiếp tục được thế giới công nhận.
