Nhập khẩu điện Việt Nam: giải pháp cấp bách hay lối đi dài hạn?
Nhập khẩu điện Việt Nam là việc hệ thống điện quốc gia mua và truyền tải nguồn điện được sản xuất từ các nước láng giềng, chủ yếu Lào và Trung Quốc, nhằm bù đắp thiếu hụt trong nước, giảm áp lực cho các vùng có phụ tải tăng nhanh như miền Bắc, đồng thời bảo đảm cân bằng cung – cầu trong những giai đoạn nhu cầu lập kỷ lục và các nguồn điện nội địa chưa kịp mở rộng. Nếu phải cô đọng bức tranh hiện nay trong một câu, thì nhập khẩu điện đã chuyển từ vai “phụ trợ” sang “phao cứu sinh” cho hệ thống. Trong 7 tháng đầu năm, Việt Nam đã nhập khẩu 7,21 tỷ kWh, tăng hơn 69% so với cùng kỳ năm trước và chiếm 3,5% tổng sản lượng điện sản xuất và nhập khẩu toàn hệ thống. Cú nhảy gần 70% này không chỉ là một con số thống kê; nó phản ánh lựa chọn chính sách: chấp nhận phụ thuộc hơn vào điện từ Lào Trung Quốc để giữ ổn định cung cấp điện miền Bắc và cả nước. Theo số liệu của đơn vị vận hành hệ thống điện quốc gia, riêng ngày 30/8, điện nhập khẩu đạt 57,8 triệu kWh, tương đương khoảng 6,2% tổng sản lượng huy động, đứng sau nhiệt điện than, thủy điện và điện gió trong cơ cấu nguồn. Con số này cho thấy “vai diễn” của nhập khẩu điện không còn nhỏ lẻ mà đã trở thành một phần có trọng lượng trong vận hành hàng ngày.
Vì sao Việt Nam tăng mạnh mua điện từ Lào, Trung Quốc?
Căn nguyên của làn sóng nhập khẩu điện nằm ở bài toán mất cân đối giữa nhu cầu tăng nóng và khả năng đáp ứng trong nước. Nhu cầu sử dụng điện tiếp tục lập kỷ lục, trong khi miền Bắc là khu vực chịu sức ép lớn do phụ tải tăng nhanh, nguồn điện tại chỗ hạn chế và truyền tải liên miền có những thời điểm “nghẽn cổ chai”. Chính trong bối cảnh đó, điện từ Lào Trung Quốc trở thành nguồn bù đắp nhanh nhất: không phải mất thêm nhiều năm chuẩn bị đầu tư, không cần trực tiếp giải phóng mặt bằng và có thể đưa vào vận hành theo các hiệp định đã ký. Cơ cấu nguồn điện nội địa càng làm rõ lý do phải nhập khẩu. Nhiệt điện than vẫn chiếm 52,3% tổng sản lượng với 106,52 tỷ kWh, thủy điện 23,3% với 47,37 tỷ kWh, năng lượng tái tạo 12,8% với 25,96 tỷ kWh, điện khí khoảng 8% với 16,21 tỷ kWh. Đây là bức tranh lệ thuộc nặng vào than, thủy điện, vốn dễ tổn thương trước biến động giá nhiên liệu và thời tiết. Khi nhu cầu nhảy vọt mà các nguồn mới chưa kịp tăng công suất, nhập khẩu điện trở thành “van an toàn” tức thời cho hệ thống. Quyết định chính trị cũng đang thúc đẩy xu hướng này. Tới cuối năm, Chính phủ và cơ quan quản lý đã chấp thuận chủ trương nhập khẩu điện từ 47 dự án nguồn điện của Lào, với tổng công suất 8.260 MW, trong đó 2.379 MW đã bán điện về Việt Nam và 5.881 MW dự kiến sẽ vào vận hành giai đoạn 2026-2030. Đây không chỉ là giải pháp ngắn hạn, mà là sự chuẩn bị cho chiến lược năng lượng 2030 mang màu sắc khu vực hóa mạnh mẽ.
Chiến lược năng lượng 2030: quyền chủ động hay rủi ro phụ thuộc?
Điểm đáng chú ý trong chiến lược năng lượng 2030 là nhập khẩu điện không bị xem như tình thế mà được ghi rõ trong quy hoạch. Theo điều chỉnh Quy hoạch Điện VIII, đến năm 2030, Việt Nam dự kiến nhập khẩu khoảng 9.360-12.100 MW điện từ Lào, đồng thời tận dụng khả năng mua điện từ Trung Quốc với quy mô phù hợp để bổ sung nguồn cung. Theo biên bản ghi nhớ giữa hai Chính phủ, công suất nhập khẩu tối thiểu từ Lào đặt mục tiêu khoảng 3.000 MW vào năm 2025 và 5.000 MW vào năm 2030. Ở góc tích cực, chiến lược này giúp Việt Nam “neo” một phần an ninh năng lượng vào tiềm năng thủy điện, điện gió của Lào, giảm áp lực đầu tư ồ ạt và tận dụng lợi thế địa lý. Bằng việc mở rộng kết nối truyền tải tại khu vực biên giới, hệ thống có thêm biên độ để điều tiết trong những giờ cao điểm. Công suất nhập khẩu dự kiến chiếm 4-5,1% tổng công suất toàn hệ thống vào năm 2030, đủ lớn để giảm rủi ro thiếu điện nhưng chưa tới mức “thống trị”. Tuy vậy, mặt trái là rủi ro phụ thuộc. Khi chiến lược năng lượng 2030 gắn chặt với nguồn điện bên ngoài, Việt Nam phải chấp nhận biến động về chính sách, chất lượng vận hành và cả rủi ro địa chính trị. Cần thẳng thắn nhìn nhận: nếu không song song thúc đẩy các nguồn nội địa và cải thiện hiệu quả sử dụng năng lượng, nhập khẩu điện có thể từ lựa chọn chiến lược trở thành điểm yếu cấu trúc trong dài hạn.
Miền Bắc và câu hỏi an ninh cung cấp điện
Miền Bắc đang là “phép thử” rõ nhất cho chiến lược nhập khẩu điện. Phụ tải tăng nhanh, nhiều khu công nghiệp mở rộng, khí hậu nắng nóng kéo dài khiến nhu cầu sử dụng điện vượt xa khả năng bổ sung nguồn tại chỗ. Khi đường truyền tải Bắc – Nam có giới hạn, điện nhập khẩu vì vậy trở thành công cụ để cân bằng cung – cầu trong các giai đoạn phụ tải cao, giảm nguy cơ cắt điện hay giảm tải. Với người dân và doanh nghiệp, tác động thiết thực là ít bị gián đoạn sản xuất, sinh hoạt hơn khi hệ thống có thêm “dự phòng ngoại biên”. Thủ tướng đã yêu cầu nghiên cứu, triển khai ngay các dự án đường dây truyền tải nhằm nâng khả năng mua điện từ Lào và Trung Quốc, đưa nguồn điện về miền Bắc ngay trong năm 2027. Điều này cho thấy nhận thức rõ ràng: nếu không kịp tăng công suất nội địa, thì phải đảm bảo miền Bắc có đường “mạch nối” đủ mạnh với các nguồn nhập khẩu. Đồng thời, Bộ quản lý được giao nhiệm vụ điều chỉnh, bổ sung các hiệp định liên Chính phủ và Quy hoạch Điện VIII khi cần, để tăng thêm nguồn điện từ Lào cung cấp cho Việt Nam. Tuy nhiên, nếu chỉ trông vào các đường dây xuyên biên giới mà chậm cải thiện năng lực truyền tải nội vùng và đầu tư nguồn mới ngay tại miền Bắc, an ninh cung cấp điện sẽ vẫn mong manh. Nhập khẩu điện là giải pháp cấp bách, nhưng để không biến thành “sợi dây thở oxy” vĩnh viễn, miền Bắc cần được ưu tiên trong quy hoạch nguồn và lưới của chính mình.
Kết luận: phải dùng nhập khẩu điện như chiếc cầu, không phải chiếc nạng
Nhìn tổng thể, nhập khẩu điện Việt Nam đang là một chiếc cầu cần thiết: giúp hệ thống bước qua giai đoạn nhu cầu tăng vọt, quy hoạch nguồn trong nước còn chậm và truyền tải liên miền chưa theo kịp. Sản lượng điện nhập khẩu đạt 7,21 tỷ kWh trong 7 tháng, chiếm 3,5% tổng nguồn điện, là minh chứng rõ cho vai trò ngày càng lớn của điện từ Lào Trung Quốc. Nhưng chiếc cầu không nên biến thành chiếc nạng. Chiến lược năng lượng 2030 phải coi nhập khẩu là trụ cột hỗ trợ, song hành với ba nhiệm vụ: đẩy nhanh các dự án nguồn trong nước, đặc biệt năng lượng tái tạo; nâng cấp lưới truyền tải để giảm nghẽn miền Bắc; và tiết kiệm, sử dụng điện hiệu quả để giảm nhu cầu “ăn mòn” tương lai. Với người dân, lợi ích rõ ràng là ít mất điện hơn, nhưng cái giá tiềm ẩn là sự phụ thuộc lớn hơn vào bên ngoài. Nếu Việt Nam dùng giai đoạn mở rộng nhập khẩu hiện nay để tái cấu trúc hệ thống điện, giữ thế chủ động về chính sách và đầu tư nội địa, thì điện nhập khẩu sẽ là chiếc cầu đưa nền kinh tế tới một nền an ninh năng lượng bền vững hơn, thay vì chiếc nạng khiến mỗi cú thay đổi bên ngoài đều trở thành cú sốc trong nước.
