Từ thí điểm đến nhân rộng: Khu công nghiệp xanh cần gì để không dừng ở khẩu hiệu?
Khu công nghiệp xanh là mô hình khu sản xuất tập trung được thiết kế như một hệ sinh thái công nghiệp, trong đó doanh nghiệp không chỉ sử dụng hạ tầng sinh thái dùng chung mà còn chia sẻ tài nguyên, dữ liệu và dịch vụ vận hành để giảm phát thải, tiết kiệm năng lượng, nước và tối ưu chi phí dài hạn, đồng thời đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường và kinh tế tuần hoàn ngày càng khắt khe của thị trường xuất khẩu. Sau giai đoạn thí điểm và xây dựng khung pháp lý, khu công nghiệp sinh thái ở Việt Nam đã được luật hóa và đang bước vào giai đoạn nhân rộng trên toàn quốc. Đây là bước ngoặt quan trọng, bởi nếu không có chính sách phát triển bền vững đủ mạnh, mô hình khu công nghiệp xanh rất dễ bị kẹt lại ở vài dự án trình diễn đẹp trên giấy, thay vì trở thành tiêu chuẩn mới cho dòng vốn sản xuất dịch chuyển vào Đông Nam Á.
Bài học Việt Nam: Hạ tầng sinh thái là điều kiện cần, nhưng chính sách mới là điều kiện đủ
Việt Nam là một trong những thị trường hiếm hoi đã đi khá xa trong việc thể chế hóa khu công nghiệp sinh thái, từ Nghị định 82/2018/NĐ-CP, Nghị định 35/2022/NĐ-CP đến Thông tư 05/2025/TT-BKHĐT, cùng bộ tiêu chí công nhận khu công nghiệp sinh thái. Theo chương trình khu công nghiệp sinh thái toàn cầu do UNIDO hỗ trợ, 10 khu công nghiệp và khoảng 160 doanh nghiệp đã triển khai hơn 1.200 giải pháp, mỗi năm tiết kiệm khoảng 200.000 MWh điện, gần 1 triệu m³ nước và giảm hơn 340.000 tấn CO₂. Những con số này cho thấy hạ tầng sinh thái và các giải pháp kỹ thuật hoàn toàn có hiệu quả đo đếm được. Nhưng điểm nghẽn nằm ở khả năng nhân rộng: cho đến khi cơ chế ưu đãi thuế, thời gian cho thuê và tín dụng ưu đãi được thiết kế đủ hấp dẫn, các nhà đầu tư sẽ tiếp tục cân nhắc giữa mô hình xanh và mô hình truyền thống, nhất là trong bối cảnh chi phí đầu tư ban đầu cho hạ tầng sinh thái thường cao hơn.
TTC IZ: Từ nhà cung cấp đất đến kiến trúc sư hệ sinh thái vận hành xanh
Một tín hiệu tích cực là một số nhà phát triển hạ tầng đã bắt đầu dịch chuyển từ vai trò cho thuê đất sang tổ chức cả hệ sinh thái vận hành. Tại một diễn đàn bất động sản công nghiệp, đại diện Chương trình khu công nghiệp sinh thái toàn cầu tại Việt Nam nhấn mạnh rằng nhà phát triển hạ tầng chính là "kiến trúc sư trưởng" quyết định chất lượng không gian sản xuất và đời sống trong khu công nghiệp ngay từ đầu. Thực tế ở khu công nghiệp Thành Thành Công cho thấy cách tiếp cận này không phải khẩu hiệu: thay vì để mỗi nhà máy tự xử lý nước thải, chủ đầu tư đã xây hai nhà máy xử lý nước thải tập trung với tổng công suất 27.000 m³/ngày-đêm cho phân khu dệt nhuộm 215 ha. Khi năng lực vận hành – từ nước thải, năng lượng sạch đến logistics – trở thành một phần giá trị đầu tư, khu công nghiệp xanh không chỉ là câu chuyện CSR mà là lợi thế cạnh tranh hữu hình cho doanh nghiệp thuê đất.
Từ hạ tầng đến chính sách: Bài toán cơ chế ưu đãi thuế, tín dụng và thời gian cho thuê
Dù một số nhà phát triển đã chủ động đầu tư hạ tầng sinh thái, bài toán lớn nhất hiện nay lại nằm ở cơ chế tài chính và chính sách phát triển bền vững. Theo chuyên gia từ chương trình khu công nghiệp sinh thái, để nhân rộng mô hình cần tiếp tục hoàn thiện chính sách thực hiện khu công nghiệp sinh thái, trong đó có ưu đãi thuế, ưu đãi về thời gian cho thuê và cho vay ưu đãi dành cho các giải pháp xanh. Nói thẳng, nếu khu công nghiệp xanh phải gánh chi phí đầu tư xử lý nước thải tập trung, năng lượng tái tạo, hạ tầng số giám sát phát thải nhưng được hưởng cùng mặt bằng ưu đãi với khu công nghiệp truyền thống, thì thị trường sẽ chọn phương án rẻ hơn trong ngắn hạn. Cơ chế ưu đãi thuế cần gắn trực tiếp với mức giảm phát thải, khả năng tiết kiệm tài nguyên; tín dụng ưu đãi phải coi hạ tầng sinh thái là tài sản tạo ra lợi ích công, không chỉ lợi ích riêng của chủ đầu tư.
Gợi ý chính sách cho Đông Nam Á: Nhìn từ chiến lược mở rộng 2.700 ha của TTC IZ
Kế hoạch phát triển 2.700 ha đất công nghiệp và 1 triệu m² sàn kho bãi với yêu cầu nâng cấp đồng bộ hạ tầng xanh, hạ tầng số và năng lượng sạch trong giai đoạn 2026–2030 của TTC IZ cho thấy mô hình khu công nghiệp xanh đã bước vào giai đoạn mở rộng quy mô. Điều này mang lại bài học cho cả Đông Nam Á: nếu các chính phủ chỉ dừng ở việc thừa nhận khu công nghiệp xanh trong luật, còn ưu đãi vẫn dàn đều cho mọi loại khu, thì các nhà phát triển tiên phong sẽ phải xoay xở một mình. Ngược lại, một gói chính sách rõ ràng – từ ưu đãi thuế gắn với chỉ tiêu giảm phát thải, gia hạn thời gian cho thuê đất với dự án có hạ tầng sinh thái, đến đường tín dụng ưu đãi cho xử lý nước thải, năng lượng tái tạo và chia sẻ dữ liệu – sẽ biến khu công nghiệp xanh thành chuẩn mực đầu tư mới. Đông Nam Á đang ở đúng thời điểm để dịch chuyển, nhưng nếu bỏ lỡ vài năm tới, khu vực rất dễ bị kẹt ở vai trò "công xưởng" giá rẻ trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
