VIFC là gì và vì sao pháp lý là “mạch máu” của trung tâm tài chính quốc tế?
Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam (VIFC) là mô hình “một trung tâm, hai điểm đến” tại TP.HCM và Đà Nẵng, được thiết kế như một không gian pháp lý và tài chính đặc thù, nơi các định chế trong và ngoài nước có thể thực hiện giao dịch, huy động và phân bổ dòng vốn toàn cầu vào nền kinh tế Việt Nam thông qua các cơ chế pháp lý linh hoạt, hệ thống trọng tài và tòa án chuyên biệt, nhằm giảm rủi ro pháp lý, chi phí vốn và tăng tính dự đoán của tranh chấp thương mại. Nếu bỏ qua yếu tố pháp lý, câu chuyện trung tâm tài chính quốc tế chỉ còn là các tòa tháp hào nhoáng. VIFC được kỳ vọng là “cửa ngõ kết nối dòng vốn toàn cầu với Việt Nam, huy động vốn cho phát triển kinh tế và tài trợ các lĩnh vực chiến lược”. Nhưng để khẩu hiệu này không trở thành khẩu hiệu rỗng, khung pháp luật trọng tài Việt Nam, tòa án chuyên biệt và cải cách tư pháp phải vận hành đồng bộ. Lợi thế thực sự của VIFC không nằm ở ưu đãi hình thức, mà ở khả năng cho nhà đầu tư cảm giác rằng hợp đồng của họ sẽ được bảo vệ bởi một hệ thống pháp luật đáng tin cậy.
Khung pháp lý VIFC: bước nhảy nhanh nhưng chưa đủ để hút vốn quốc tế
Trong vòng hơn một năm, khung pháp lý của VIFC đã tiến rất xa: Nghị quyết 222/2025/QH15 tạo nền tảng cho trung tâm, mô hình “một trung tâm, hai điểm đến” được cụ thể hóa bằng 8 nghị định hướng dẫn, và Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Nhà lập pháp đã chấp nhận một không gian pháp lý khác biệt: các bên được quyền chọn pháp luật nước ngoài, áp dụng tập quán thương mại quốc tế, sử dụng tiếng Anh tại tòa chuyên biệt và hưởng cơ chế riêng về ngoại hối, đất đai, hoạt động tài chính. Đây là những tín hiệu tích cực, cho thấy Việt Nam không muốn VIFC chỉ là khu tài chính nội địa. Tuy nhiên, nếu dừng ở mức độ “ngoại lệ pháp lý”, trung tâm sẽ khó cạnh tranh với những thị trường đã có truyền thống dùng thông luật và án lệ trong lĩnh vực tài chính. Điều nhà đầu tư quan tâm không phải là số lượng nghị định, mà là cách những cơ chế đặc thù đó thực sự làm giảm rủi ro và chi phí vốn cho họ. VIFC đang có khung nhưng chưa có đủ thực tiễn để chứng minh giá trị. Đây là điểm yếu cần được nhìn thẳng.
Trọng tài và tòa chuyên biệt: nền móng pháp luật cho trung tâm tài chính quốc tế
VIFC không thể trở thành trung tâm tài chính quốc tế nếu hệ thống giải quyết tranh chấp vẫn chậm và khó đoán. Các hội thảo trong khuôn khổ Tuần lễ Công ước Singapore 2026, như “Let’s Talk About Vietnam: Arbitration Reform, VIFC & Construction Law 2025”, cho thấy Việt Nam đang vào một bước ngoặt mới về trọng tài và pháp luật xây dựng. Nhu cầu giải quyết tranh chấp bằng trọng tài đang thay đổi rõ rệt, với các vụ việc đa dạng lĩnh vực, phức tạp về quan hệ pháp lý và có giá trị tranh chấp ngày càng lớn. Theo Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam, yêu cầu về giải quyết tranh chấp quốc tế được cụ thể hóa bằng Quy tắc Trọng tài VIAC 2026, nâng cao chất lượng trọng tài viên và hợp tác chuyên môn với tổ chức, chuyên gia trong và ngoài nước. Luật sư Nguyễn Mạnh Dũng nhận định việc hình thành các cơ chế giải quyết tranh chấp chuyên biệt thuộc Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam nhằm tạo môi trường pháp lý tin cậy, cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh và nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp. Nếu hệ thống trọng tài vận hành hiệu quả, nhận được sự hỗ trợ đúng mực từ tòa án, nó sẽ tác động trực tiếp đến chất lượng môi trường đầu tư và quyết định việc VIFC có thành nơi hút vốn quốc tế hay không.
Cải cách tư pháp: VIFC không thể đứng ngoài hệ thống pháp luật chung
Một sai lầm dễ gặp khi xây dựng trung tâm tài chính quốc tế là tin rằng có thể tạo ra “ốc đảo pháp lý” tách rời khỏi phần còn lại của nền kinh tế. Các chuyên gia VIAC nhấn mạnh, thảo luận về VIFC phải gắn với những thay đổi trong pháp luật và thực tiễn quá trình cải cách tư pháp tại Việt Nam. Bởi lẽ, một bên cho vay có thể thắng kiện tại VIFC, nhưng tài sản bảo đảm lại nằm ngoài trung tâm; khi đó, giá trị của phán quyết phụ thuộc vào khả năng thực thi đối với tài sản trong nền kinh tế rộng hơn. Nói cách khác, VIFC chỉ đáng tin nếu phán quyết của tòa chuyên biệt hoặc trọng tài được hệ thống tòa án và cơ quan thi hành án chung tôn trọng và thực thi. Giai đoạn tiếp theo đối với VIFC không nằm ở việc tạo thêm ngoại lệ, mà ở cách các cơ chế đã có kết nối với nhau và với hệ thống pháp luật chung. Những trao đổi, tham vấn quốc tế trong các diễn đàn như Tuần lễ Công ước Singapore đang cung cấp nguồn tham khảo hữu ích cho quá trình này, đặc biệt trong việc tìm cơ chế hoạt động hiệu quả cho VIFC. Cải cách tư pháp, vì vậy, không phải “bối cảnh xa xôi” mà là điều kiện sống còn của trung tâm.
Thành công của VIFC sẽ được đo bằng dòng vốn đi vào doanh nghiệp
Chính phủ đã xác định mục tiêu rõ ràng: VIFC phải trở thành cửa ngõ kết nối dòng vốn toàn cầu với Việt Nam. Nhưng thành công sẽ không được đo bằng số lượng văn phòng mở trong tháp tài chính, mà bằng khả năng nguồn vốn huy động tại đây thực sự đi vào doanh nghiệp và dự án với chi phí cạnh tranh. Một hệ thống trọng tài và tòa án chuyên biệt hoạt động hiệu quả, nhận được sự hỗ trợ phù hợp từ tòa án và tạo được niềm tin cho doanh nghiệp sẽ trực tiếp nâng chất lượng môi trường đầu tư, kinh doanh. Điểm đáng mừng là VIAC đang chủ động phổ biến kiến thức về trọng tài, giải quyết tranh chấp, giúp doanh nghiệp phòng ngừa và xử lý rủi ro pháp lý tốt hơn. Tuy nhiên, để cơ chế mới được áp dụng rộng rãi, Việt Nam vẫn cần đào tạo đội ngũ chuyên gia, xây dựng hướng dẫn cần thiết và triển khai các dự án thí điểm để tích lũy kinh nghiệm thực tiễn. Nếu làm được, VIFC có cơ hội không phải cạnh tranh trực diện với những trung tâm tài chính đã thành hình, mà trở thành lựa chọn khác biệt: một trung tâm tài chính quốc tế gắn chặt với cải cách tư pháp và sự dịch chuyển của dòng vốn vào khu vực sản xuất, hạ tầng và xây dựng.
