Đường sắt cao tốc và cơ hội tái cấu trúc công nghiệp nội địa
Đầu tư đường sắt cao tốc là quá trình xây dựng hạ tầng, phương tiện, thiết bị điều khiển và chuỗi dịch vụ liên quan, qua đó tạo ra nhu cầu dài hạn đủ lớn để hình thành một hệ sinh thái công nghiệp trong nước, kết nối năng lực thiết kế, chế tạo, vận hành và bảo trì của doanh nghiệp nội địa với các nhà cung cấp công nghệ quốc tế.
Làn sóng đầu tư vào đường sắt đang mở ra thị trường lớn cho phương tiện, thiết bị, xây dựng và dịch vụ. Nếu Việt Nam chỉ nhìn đường sắt cao tốc như một dự án hạ tầng đơn lẻ, chúng ta sẽ nhập khẩu hầu hết giá trị gia tăng. Nhưng nếu xem đây là “đơn hàng chiến lược” cho toàn nền công nghiệp, đường sắt có thể trở thành bệ phóng để nâng cấp năng lực sản xuất và tái cấu trúc chuỗi cung ứng nội địa. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc, Việt Nam có thêm cơ hội đón dòng vốn và công nghệ mới, nhất là trong các lĩnh vực bán dẫn, điện tử, xe điện, pin và công nghệ sạch. Câu hỏi không còn là có làm hay không, mà là sẽ tổ chức cuộc chơi này theo hướng nào.
Từ lắp ráp đơn giản đến làm chủ hệ sinh thái công nghiệp đường sắt
Hiện năng lực công nghiệp đường sắt trong nước vẫn chủ yếu dừng ở sửa chữa, bảo dưỡng và lắp ráp các phương tiện khổ 1.000 mm, tốc độ đến 100 km/h. Các cơ sở sản xuất phân tán, nhiều thiết bị và vật tư vẫn phải nhập khẩu, trong khi công nghiệp hỗ trợ chưa đủ sức đáp ứng yêu cầu của đường sắt điện khí hóa và đường sắt tốc độ cao. Nói cách khác, chúng ta đang đứng ở phần “rìa” của chuỗi giá trị.
Đằng sau mỗi đoàn tàu hay hệ thống tín hiệu là cả một chuỗi năng lực: thiết kế, vật liệu, linh kiện, điện – điện tử, phần mềm, sản xuất, kiểm thử, vận hành, bảo trì. Muốn hình thành một hệ sinh thái công nghiệp đủ sức đáp ứng những tuyến đường sắt mới, các năng lực này phải được kết nối với nhau và với một thị trường đủ lớn, ổn định để doanh nghiệp có động lực đầu tư dài hạn cho máy móc, nhân lực và nghiên cứu phát triển. Nâng cấp năng lực sản xuất vì thế không chỉ là xây thêm nhà máy, mà là tiến sâu hơn vào chuỗi giá trị, chiếm lĩnh nhiều công đoạn hơn thay vì nhận phần việc đơn giản.
Tích hợp công nghệ, xây năng lực sản xuất thay vì “mua trọn gói”
Với đường sắt tốc độ cao, sở hữu một sản phẩm không đồng nghĩa với làm chủ công nghệ. Công nghệ ẩn trong thiết kế hệ thống, điều khiển – tín hiệu, vật liệu, phần mềm và kinh nghiệm vận hành. Nếu chỉ “mua trọn gói” tàu, thiết bị và dịch vụ, Việt Nam sẽ tự khóa mình vào vai trò người dùng, phụ thuộc dài hạn vào nhà cung cấp nước ngoài.
Muốn khác đi, quá trình chuyển giao công nghệ phải được thiết kế theo lộ trình: từ vận hành, bảo dưỡng, làm chủ thiết bị đến nội địa hóa linh kiện, tham gia đồng phát triển và tiến tới nghiên cứu những phần công nghệ phù hợp với năng lực trong nước. Ở cấp độ rộng hơn, nâng cấp năng lực sản xuất không còn là cuộc đua về số lượng thiết bị hay mức độ hiện đại của nhà máy; năng lực hấp thụ công nghệ, khả năng tích hợp dữ liệu và trình độ nhân sự mới là yếu tố quyết định doanh nghiệp khai thác được bao nhiêu giá trị từ mỗi khoản đầu tư. Nếu bỏ qua bài toán tích hợp công nghệ, đường sắt cao tốc sẽ chỉ là một công trường xây dựng tốn kém chứ không phải bệ phóng công nghiệp.
Đường sắt kéo cả chuỗi ngành: vật liệu, điện tử, cơ khí cùng lên
Một hệ sinh thái công nghiệp đường sắt được tổ chức tốt có sức lan tỏa vượt xa phạm vi hạ tầng giao thông. Đằng sau các đoàn tàu cao tốc là nhu cầu khổng lồ về thép và vật liệu mới, linh kiện điện – điện tử, cảm biến, phần mềm nhúng, cơ khí chính xác, tự động hóa và robot. Nếu biết thiết kế chính sách, các ngành này có thể cùng “bám” vào chuỗi cung ứng đường sắt để nâng cấp công nghệ, tăng quy mô và vươn ra thị trường quốc tế.
Trong bối cảnh công nghiệp chế biến, chế tạo đã mang về 421,47 tỷ USD xuất khẩu, chiếm 88,7% tổng kim ngạch và đóng góp khoảng 24,5% GDP vào năm 2025, Việt Nam đặt mục tiêu nâng tỷ trọng lĩnh vực này lên 28-30% GDP vào năm 2030. Đường sắt cao tốc, nếu được gắn với một chiến lược công nghiệp rõ ràng, hoàn toàn có thể trở thành một trụ cột mới trong bức tranh đó. Vấn đề không phải thiếu ngành, mà là kết nối tài nguyên với năng lực chế biến để hình thành những chuỗi công nghiệp khép kín, nơi sản phẩm đường sắt chỉ là phần dễ nhìn thấy của cả một mạng lưới công nghiệp phía sau.
Từ cấu trúc Tập đoàn đến lực kéo chuỗi cung ứng
Việc hình thành mô hình Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam được kỳ vọng sẽ tổ chức lại những năng lực đã được tích lũy trong vận tải, hạ tầng, công nghiệp và logistics, đồng thời kết nối thêm các nguồn lực xã hội. Tập đoàn có nền tảng về vận tải, khai thác, quản lý hạ tầng cùng năng lực kỹ thuật và công nghiệp hiện hữu, qua đó có cơ sở để trở thành một đầu mối kết nối nhu cầu của ngành với khu vực công nghiệp và công nghệ.
Tuy nhiên, mô hình Tập đoàn mới chỉ tạo ra cấu trúc. Năng lực công nghiệp chỉ thực sự hình thành khi cấu trúc ấy tạo được lực kéo đủ mạnh để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, công nghệ được hấp thụ và làm chủ, còn một phần giá trị từ những khoản đầu tư lớn cho đường sắt được giữ lại và tiếp tục sinh sôi trong nền kinh tế. Điều này đòi hỏi sự phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện, trường và đối tác quốc tế: Nhà nước đặt tiêu chuẩn và cơ chế thị trường; viện, trường nghiên cứu và đào tạo; doanh nghiệp đường sắt đưa ra nhu cầu thực tế; doanh nghiệp công nghiệp sản xuất; đối tác nước ngoài bổ sung công nghệ ở những phần ta chưa làm chủ. Nếu thiếu sự phối hợp này, chuỗi cung ứng đường sắt sẽ bị đứt đoạn, còn mục tiêu nâng cấp công nghiệp chỉ dừng lại trên giấy.
