Hệ sinh thái công nghiệp đường sắt: Từ tham vọng quốc gia đến bài toán hợp tác Việt – Pháp
Hệ sinh thái công nghiệp đường sắt là mạng lưới liên kết giữa nghiên cứu, công nghệ, vật liệu, sản xuất thiết bị, vận hành và bảo trì, trong đó doanh nghiệp, cơ quan quản lý và đối tác quốc tế cùng tham gia để tạo nên chuỗi cung ứng đồng bộ cho các dự án đường sắt tốc độ cao, điện khí hóa và đô thị. Việt Nam đang chuyển từ vai trò chủ yếu là khách hàng công nghệ sang tham gia chủ động vào chuỗi giá trị đường sắt, và cơ hội hợp tác với doanh nghiệp Pháp là đòn bẩy quan trọng để tăng tốc quá trình này. Các doanh nghiệp lớn như Viettel, Hòa Phát, THACO đã chủ động tham gia từ lĩnh vực công nghệ, vật liệu đến sản xuất thiết bị, đặt nền móng để tiến sâu vào hệ sinh thái công nghiệp đường sắt trong nước. Điều đó cho thấy chiến lược phát triển không chỉ dừng ở xây dựng hạ tầng, mà nhắm tới xây dựng năng lực công nghiệp đường sắt mang tính dài hạn.
Doanh nghiệp Việt Nam: Từ công nghệ số đến ray thép và toa xe
Điểm đáng chú ý là các tập đoàn Việt Nam đang tự đặt mình vào những mắt xích cốt lõi của chuỗi cung ứng đường sắt, thay vì chờ nhà thầu ngoại dẫn dắt. Viettel không chỉ nói về viễn thông, mà sẵn sàng nhận nhiệm vụ nghiên cứu, phát triển các giải pháp công nghệ phục vụ đường sắt tốc độ cao, đường sắt điện khí hóa và đường sắt đô thị, bao gồm hệ thống vé điện tử, công nghệ thẻ vé, nền tảng kết nối và chia sẻ dữ liệu, cùng các hệ thống thông tin phục vụ vận hành. Đây là bước chuyển từ doanh nghiệp hạ tầng số sang nhà cung cấp giải pháp tích hợp cho đường sắt cao tốc Bắc Nam và metro. Ở chiều vật liệu, Hòa Phát đã khởi công nhà máy sản xuất ray và thép đặc biệt tại Khu kinh tế Dung Quất, hướng tới cung ứng cho các dự án đường sắt trọng điểm quốc gia. THACO và một số doanh nghiệp khác lại nhắm vào chế tạo đầu máy, toa xe – khâu có giá trị gia tăng cao nhất trong hệ sinh thái công nghiệp đường sắt.
Phái đoàn doanh nghiệp Pháp: Tín hiệu rõ ràng cho một trục hợp tác mới
Trên nền tảng chuẩn bị nội lực trong nước, sự xuất hiện của phái đoàn 15 doanh nghiệp lớn của Pháp làm việc với Bộ Xây dựng để tìm hiểu cơ hội hợp tác hạ tầng đường sắt là tín hiệu rất đáng chú ý. Trọng tâm trao đổi là dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam cùng các tuyến kết nối cảng biển, sân bay và hệ thống metro tại các đô thị lớn. Đây không phải là cuộc thăm dò chung chung, bởi các tập đoàn như Alstom, Systra, SNCF, Thales đã giới thiệu năng lực về đoàn tàu, tín hiệu, hạ tầng và tư vấn kỹ thuật với kinh nghiệm triển khai tại nhiều quốc gia. Một câu nói đáng trích là: “Các doanh nghiệp Pháp mong muốn đồng hành lâu dài cùng Việt Nam trong xây dựng hệ sinh thái giao thông đường sắt hiện đại”. Về phía cơ quan quản lý, Việt Nam xác định bên cạnh xây dựng hạ tầng, việc đào tạo nguồn nhân lực, tiếp nhận chuyển giao công nghệ và phát triển ngành công nghiệp đường sắt là yếu tố then chốt. Nói cách khác, hai bên cùng nhìn đường sắt như một ngành công nghiệp, không chỉ là các công trình lẻ tẻ.
Tuyến cao tốc Bắc – Nam, metro: Trục dự án cho hợp tác công nghiệp đường sắt
Khi Việt Nam triển khai kế hoạch xây dựng 16 tuyến đường sắt quốc gia với tổng chiều dài khoảng 4.802 km đến năm 2030, tuyến đường sắt cao tốc Bắc – Nam trở thành xương sống không chỉ của mạng lưới giao thông mà còn của hợp tác quốc tế. Theo quy hoạch, đến năm 2050, Việt Nam hướng tới hoàn thành tuyến này và phát triển mạng lưới kết nối các khu công nghiệp, khu kinh tế, vùng Tây Nguyên và các tuyến ven biển nhằm nâng cao năng lực vận tải liên vùng và quốc tế. Tuyến cao tốc Bắc – Nam cùng các dự án metro tại Hà Nội, TP.HCM là trọng tâm trong các cuộc thảo luận với phía Pháp. Đại sứ Olivier Brochet nhấn mạnh Pháp luôn ủng hộ Việt Nam phát triển hệ thống giao thông hiện đại, giảm phát thải, trong đó có dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam và các hệ thống đường sắt đô thị. Nếu tận dụng được cơ hội, đây sẽ là “sân tập” quy mô quốc gia để doanh nghiệp Việt học công nghệ, chuẩn hóa quy trình, rồi từng bước làm chủ xây dựng, bảo trì và sửa chữa công trình đường sắt.
Kết luận: Đường sắt là bài kiểm tra năng lực công nghiệp, không chỉ là câu chuyện hạ tầng
Điểm quan trọng nhất trong bức tranh hợp tác doanh nghiệp Pháp Việt Nam là sự thay đổi tư duy: Việt Nam không muốn chỉ mua công nghệ đường sắt, mà muốn cùng xây hệ sinh thái công nghiệp đường sắt. Các doanh nghiệp lớn trong nước đã chủ động tham gia nghiên cứu, công nghệ, vật liệu và sản xuất thiết bị, từng bước chuẩn bị nền tảng để đi sâu vào chuỗi giá trị. Phía Pháp nhìn thấy dư địa lớn ở đào tạo nhân lực cho hệ thống đường sắt điện khí hóa, chuyển giao công nghệ, xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật và phát triển công nghiệp đường sắt. Nếu hai bên giữ được định hướng “đồng hành lâu dài” thay vì các gói thầu ngắn hạn, tuyến cao tốc Bắc – Nam và metro sẽ là bệ phóng cho một ngành công nghiệp đường sắt mang tính hệ sinh thái, nơi doanh nghiệp Việt đủ sức tham gia từ con chip trong hệ thống vé đến thanh ray trên chính tuyến đường sắt của mình.
