Đường sắt cao tốc Bắc-Nam: sân khấu cho một hệ sinh thái công nghiệp mới
Hệ sinh thái công nghiệp đường sắt gắn với dự án đường sắt cao tốc Bắc-Nam là tập hợp liên kết giữa các doanh nghiệp hạ tầng, công nghệ, vật liệu, chế tạo thiết bị và tư vấn, cùng tham gia thiết kế, xây dựng, vận hành và bảo trì toàn bộ mạng lưới đường sắt hiện đại, nhằm hình thành chuỗi cung ứng thiết bị và dịch vụ có khả năng tự chủ, thay thế dần phụ thuộc nhập khẩu. Đường sắt cao tốc Bắc-Nam không chỉ là một tuyến vận tải mới; đó là chất xúc tác buộc Việt Nam phải xây dựng công nghiệp đường sắt Việt Nam bài bản, thay vì tiếp tục đi theo mô hình "mua trọn gói". Trọng tâm hiện nay là làm chủ công nghệ hạ tầng đường sắt tốc độ cao và đường sắt điện khí hóa, từ khảo sát, thiết kế, thi công đến sản xuất cấu kiện, phù hợp với điều kiện địa chất và năng lực công nghiệp trong nước.
Các tập đoàn Việt: từ viễn thông đến thép cùng bước vào chuỗi cung ứng thiết bị
Điểm đáng chú ý nhất là các doanh nghiệp đầu ngành trong nước đã quyết định không đứng ngoài cuộc. Các doanh nghiệp lớn như Viettel, Hòa Phát, THACO… đã chủ động tham gia từ lĩnh vực công nghệ, vật liệu đến sản xuất thiết bị, đặt nền móng để tiến sâu vào hệ sinh thái công nghiệp đường sắt trong nước. Điều này cho thấy khu vực tư nhân Việt Nam không muốn chỉ là nhà thầu phụ mà hướng tới vai trò đối tác công nghệ. Viettel đề xuất đảm nhận các nhiệm vụ về vé điện tử, thẻ vé, nền tảng kết nối dữ liệu và hệ thống thông tin phục vụ vận hành mạng lưới đường sắt hiện đại. Bên cạnh vật liệu hạ tầng, lĩnh vực chế tạo đầu máy, toa xe đang được các doanh nghiệp như THACO và những tên tuổi hạ tầng khác đón đầu, với kỳ vọng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị sản xuất thiết bị đường sắt – mảng lâu nay phụ thuộc đáng kể vào nhập khẩu.
Phái đoàn 15 doanh nghiệp Pháp: tín hiệu cho một cuộc hợp tác dài hơi
Ở chiều ngược lại, Pháp nhìn thấy ở đường sắt cao tốc Bắc-Nam một cơ hội hợp tác chiến lược hơn là hợp đồng dự án ngắn hạn. Một phái đoàn gồm 15 doanh nghiệp lớn của Pháp đã làm việc với cơ quan quản lý xây dựng, bày tỏ mong muốn tìm hiểu cơ hội hợp tác trong hạ tầng đường sắt tại Việt Nam, với trọng tâm là tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam và hệ thống metro các thành phố lớn. Theo lãnh đạo phía Việt Nam, quy hoạch đến năm 2050 đặt mục tiêu hoàn thành tuyến cao tốc Bắc-Nam và mạng lưới kết nối cảng biển, sân bay, khu công nghiệp, khu kinh tế, vùng Tây Nguyên và các tuyến ven biển. Đây là tầm nhìn đủ dài để doanh nghiệp Pháp yên tâm đầu tư năng lực tại chỗ. Đại sứ Olivier Brochet nhấn mạnh các doanh nghiệp Pháp mong muốn đồng hành lâu dài cùng Việt Nam trong xây dựng hệ sinh thái giao thông đường sắt hiện đại, bền vững cho các thế hệ tương lai.
Hợp tác Pháp – Việt: từ công nghệ, nhân lực đến bảo tồn giá trị lịch sử
Cuộc bắt tay Pháp – Việt trong đường sắt không bắt đầu từ con số 0. Lâu nay, hai bên đã hợp tác trong đào tạo nhân lực và chia sẻ kinh nghiệm vận hành đường sắt tốc độ cao, thông qua các chương trình phối hợp với cơ quan phát triển và tổng công ty đường sắt quốc gia Pháp. Đáng chú ý, một số tập đoàn Pháp như Alstom, Systra, SNCF hay Thales đã giới thiệu năng lực về đoàn tàu, tín hiệu, hạ tầng và tư vấn kỹ thuật với kinh nghiệm triển khai tại nhiều quốc gia. Đó là các mảnh ghép công nghệ mà công nghiệp đường sắt Việt Nam đang thiếu. Hợp tác còn đi xa hơn phạm vi hạ tầng mới: chiều 7/5, tại Hà Nội đã diễn ra lễ ký kết thỏa thuận kết nghĩa giữa ga Đà Lạt và ga Deauville – Trouville của Pháp. Việc bảo tồn và khai thác giá trị lịch sử đường sắt cho thấy hai nước coi đây là một hệ sinh thái văn hóa – công nghiệp chứ không chỉ là một thị trường thi công.
Từ tầm nhìn 2050 đến bài toán tự chủ công nghiệp đường sắt
Đường sắt cao tốc Bắc-Nam chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó kéo theo sự hình thành một ngành công nghiệp đường sắt Việt Nam có năng lực tự chủ. Cơ quan quản lý đã nhấn mạnh bên cạnh phát triển hạ tầng, việc đào tạo nhân lực, tiếp nhận chuyển giao công nghệ và xây dựng ngành công nghiệp đường sắt là yếu tố then chốt. Việc hình thành một tổ hợp công nghiệp đường sắt hiện đại, gồm các khu sản xuất, lắp ráp, trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm, được xem là điều kiện để kết quả nghiên cứu không nằm trên giấy mà đi vào thực tế. Nếu cuộc hợp tác Pháp – Việt được thiết kế xoay quanh chuỗi cung ứng thiết bị thay vì chỉ là hợp đồng EPC, Việt Nam có cơ hội đi theo mô hình những nước đã thành công với đường sắt điện khí hóa: dùng dự án trọng điểm để nâng cấp năng lực công nghiệp nội địa. Ngược lại, nếu chỉ mua trọn gói, tuyến Bắc-Nam sẽ hiện đại bề ngoài nhưng bỏ lỡ cơ hội xây dựng năng lực sản xuất trong nước.
