Từ các dự án EPC đến tham vọng hệ sinh thái công nghiệp đường sắt
Hệ sinh thái công nghiệp đường sắt Việt Nam là cấu trúc liên kết giữa các tập đoàn trong vai trò tổng thầu, công nghệ, vật liệu và chế tạo thiết bị, nhằm hình thành chuỗi giá trị khép kín cho xây dựng, vận hành và bảo trì đường sắt, giảm phụ thuộc nhập khẩu, đồng thời tạo năng lực tự chủ để triển khai loạt dự án dài hàng nghìn km. Trong bức tranh đó, liên danh trong hệ sinh thái Vingroup đảm nhiệm vai trò tổng thầu EPC hai dự án đường sắt quốc gia với tổng mức đầu tư sơ bộ 38.500 tỷ đồng, gồm cải dịch tuyến Phú Xuyên - Ngọc Hồi và tuyến vành đai phía Đông đoạn Ngọc Hồi - Kim Sơn. Việc một doanh nghiệp tư nhân lớn bước lên vai trò Vingroup tổng thầu không chỉ là hợp đồng xây dựng hạ tầng, mà là lời khẳng định: nếu muốn phát triển đường sắt Việt Nam bền vững, phải có tập đoàn nội đứng ở trung tâm thiết kế và tổ chức cả chuỗi cung ứng.
Vingroup: Tổng thầu EPC mở hành lang vận tải và sân chơi mới
Điểm đáng chú ý nhất trong loạt động thái mới là việc Vinhomes cùng CTCP Đầu tư và Xây dựng SGC thành lập liên danh đảm nhiệm vai trò tổng thầu EPC hai dự án Phú Xuyên - Ngọc Hồi và Ngọc Hồi - Kim Sơn. Dự án cải dịch tuyến Phú Xuyên - Ngọc Hồi có tổng mức đầu tư sơ bộ 10.809 tỷ đồng, chiều dài khoảng 26,5 km cùng khoảng 3 km tuyến kết nối tới Bắc Hồng - Văn Điển, dự kiến hoàn thành ngày 31/3/2027. Tuyến vành đai phía Đông Ngọc Hồi - Kim Sơn có tổng mức đầu tư sơ bộ 27.752 tỷ đồng, dài khoảng 31,3 km, tiêu chuẩn đường đôi, khổ 1.435 mm, điện khí hóa, dự kiến hoàn thành tháng 12/2028. Khi hai tuyến cùng hội tụ tại Tổ hợp ga Ngọc Hồi quy mô khoảng 260 ha, khu vực này được định hướng trở thành đầu mối đường sắt quốc gia Hà Nội - Thành phố Hồ Chí Minh, kết nối đường sắt quốc gia, đường sắt đô thị và cả đường sắt tốc độ cao. Đây không chỉ là hạ tầng vận tải, mà là "hạt nhân đô thị" mới phía Nam Thủ đô.
Viettel, Hòa Phát, THACO: Đặt nền móng cho nội địa hóa thiết bị
Nếu Vingroup tổng thầu là phần nổi của bức tranh, thì phần chìm chính là tổ hợp doanh nghiệp công nghệ, vật liệu và chế tạo đang âm thầm dựng nên hệ sinh thái công nghiệp đường sắt. Các doanh nghiệp lớn như Viettel, Hòa Phát, THACO đã chủ động tham gia từ lĩnh vực công nghệ, vật liệu đến sản xuất thiết bị, đặt nền móng để tiến sâu vào hệ sinh thái công nghiệp đường sắt trong nước. Viettel đề xuất nhận nhiệm vụ nghiên cứu, phát triển giải pháp cho đường sắt tốc độ cao, điện khí hóa và đô thị, từ hệ thống vé điện tử, công nghệ thẻ vé đến nền tảng kết nối, chia sẻ dữ liệu và hệ thống thông tin phục vụ vận hành, quản lý mạng lưới. Hòa Phát khởi công nhà máy sản xuất ray và thép đặc biệt tại Dung Quất, hướng tới cung ứng vật liệu cho các dự án đường sắt trọng điểm quốc gia. Cùng lúc, các doanh nghiệp như THACO, FECON, Đèo Cả đón đầu lĩnh vực chế tạo đầu máy, toa xe cho đường sắt tốc độ cao. Động thái này cho thấy chiến lược nội địa hóa thiết bị không còn là khẩu hiệu mà chuyển thành kế hoạch đầu tư cụ thể.
Tổ hợp công nghiệp đường sắt và tác động tới người dân
Việc phát triển công nghiệp đường sắt diễn ra trong bối cảnh Việt Nam triển khai kế hoạch xây dựng mới 16 tuyến đường sắt quốc gia với tổng chiều dài khoảng 4.802 km đến năm 2030. Để không lặp lại mô hình phụ thuộc nhà thầu ngoại và nhập khẩu thiết bị, nhiệm vụ hiện nay gắn với yêu cầu huy động nguồn lực, hình thành năng lực nghiên cứu, tiếp nhận, chuyển giao, làm chủ và nội địa hóa công nghệ trong lĩnh vực đường sắt tốc độ cao và đường sắt điện khí hóa. Theo lãnh đạo ngành đường sắt, để các sản phẩm nghiên cứu được đưa vào ứng dụng, cần hình thành một tổ hợp công nghiệp đường sắt hiện đại với khu sản xuất, lắp ráp, trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm, tạo điều kiện triển khai kết quả nghiên cứu vào thực tế. Phần thưởng không chỉ dành cho doanh nghiệp: khi tuyến Ngọc Hồi - Kim Sơn hoàn thành, hành lang vận tải hàng hóa liên vùng sẽ giảm áp lực cho các tuyến xuyên tâm, tối ưu chi phí và thời gian vận chuyển, qua đó thúc đẩy phát triển công nghiệp, đô thị và khu vực kinh tế dọc tuyến. Việc cải dịch tuyến Phú Xuyên - Ngọc Hồi còn giải phóng hành lang đường sắt hiện hữu, phục vụ trục không gian quốc lộ 1A mở rộng 16 làn xe và kết nối mạng lưới đường sắt đô thị. Người dân được hưởng lợi từ hạ tầng thông suốt, dịch vụ tàu tiện lợi, đô thị phát triển theo trục giao thông thay vì bị chia cắt bởi đường ray lạc hậu.
Kết luận: Muốn đường sắt hiện đại, phải có hệ sinh thái công nghiệp bản địa
Các tập đoàn như Vingroup, Viettel, Hòa Phát, THACO đang cho thấy một hướng đi khác với các thế hệ dự án hạ tầng trước đây: không chỉ xin vốn và mời thầu ngoại, mà chủ động dựng một hệ sinh thái công nghiệp đường sắt trong nước từ khâu thiết kế, thi công đến công nghệ, vật liệu và thiết bị. Đó là cách duy nhất để những tuyến đường sắt Việt Nam tương lai không còn là "sản phẩm lắp ráp" phụ thuộc vào nhập khẩu ray, đầu máy, hệ thống tín hiệu. Tất nhiên, con đường nội địa hóa thiết bị và công nghệ sẽ không dễ: cần tiêu chuẩn rõ ràng, cơ chế đặt hàng dài hạn và môi trường thử nghiệm thực sự cho doanh nghiệp. Nhưng nếu các dự án Phú Xuyên - Ngọc Hồi, Ngọc Hồi - Kim Sơn được triển khai như những "phòng thí nghiệm quy mô lớn" cho ngành công nghiệp trong nước, thì 4.802 km đường sắt mới đến năm 2030 sẽ là thị trường đủ rộng để nuôi một nền công nghiệp bản địa tự tin và có tiếng nói trong chuỗi giá trị khu vực.
