Quá tải trong sách giáo khoa Toán: nặng kiến thức, nhẹ năng lực
Giảm tải nội dung trong sách giáo khoa Toán là việc rà soát, cắt bỏ hoặc điều chỉnh những phần kiến thức hàn lâm, rời rạc, khó áp dụng, để chương trình gọn hơn nhưng vẫn bảo đảm mục tiêu phát triển phẩm chất và năng lực cho học sinh theo định hướng của chương trình GDPT mới.
Từ thực tế đứng lớp, nhiều giáo viên Toán THPT khẳng định lượng kiến thức trong sách giáo khoa Toán hiện hành, đặc biệt ở lớp 10 và 11, vẫn quá nặng so với sức học phổ thông. Vấn đề không phải học sinh “lười” hay “yếu”, mà là chương trình dàn trải quá nhiều đơn vị kiến thức trong thời lượng hạn chế. Học sinh chưa kịp hiểu sâu khái niệm này đã phải chuyển sang khái niệm khác, dẫn tới học thuộc lòng công thức rồi quên ngay sau khi kiểm tra. Khi sách giáo khoa Toán biến thành “bản đồ chi chít ký hiệu” thay vì công cụ giúp giải quyết vấn đề đời sống, thì mọi khẩu hiệu về phát triển năng lực chỉ còn là hình thức.
Tiếng nói từ lớp học: Thống kê, Xác suất và “Ba đường CONIC” nên ở đâu?
Điểm đáng chú ý trong góp ý của giáo viên là họ không chỉ kêu ca chung chung, mà chỉ rõ những mảng kiến thức cần xem xét lại trong sách giáo khoa Toán. Một đề xuất mạnh mẽ là không nên bố trí dạy phân môn Thống kê và Xác suất rải từ lớp 6 đến lớp 12, vì nội dung bị manh mún, rời rạc, học sinh khó hình thành mạch hiểu biết thống nhất. Với bậc THPT, nhiều thầy cô cho rằng chương trình lớp 10, 11 đang ôm đồm quá nhiều chủ đề, trong đó có những phần mang tính hàn lâm cao nhưng ít giá trị với đa số học sinh phổ thông.
Một giáo viên đề nghị cân nhắc bỏ bài “Ba đường CONIC” (Elip, Hypebol, Parabol) khỏi chương trình Toán 10 để giảm áp lực cho học sinh. Đồng thời, chương Thống kê lớp 11 nên được chuyển lên học cùng với Thống kê lớp 12 để tạo mạch kiến thức liền lạc, giúp học sinh dễ nhớ và dễ vận dụng hơn. Đây là những góp ý rất cụ thể, cho thấy giáo viên không chống lại cái mới, mà đang yêu cầu một chương trình hợp lý hơn với tâm lý lứa tuổi và mục tiêu giáo dục phổ thông, thay vì biến mọi lớp học thành “lò luyện” kiến thức hàn lâm.
Rà soát chương trình GDPT mới: Bộ lắng nghe, nhưng phải sửa đến nơi đến chốn
Sau 5 năm triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018, việc rà soát và điều chỉnh chương trình cùng sách giáo khoa đã trở thành yêu cầu cấp thiết, thu hút sự quan tâm của dư luận và đội ngũ giáo viên. Thực hiện Nghị quyết 71 về đột phá phát triển giáo dục, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang rà soát, cập nhật, bổ sung, điều chỉnh chương trình GDPT mới với mục tiêu giảm tính hàn lâm, tăng thực hành, trải nghiệm, bảo đảm nội dung thiết thực và phù hợp với điều kiện dạy học ở các vùng miền.
Bộ cho biết đang xây dựng một bộ sách giáo khoa mới, dùng thống nhất toàn quốc từ năm học 2028–2029, trong đó bản quyền sách sẽ thuộc về Bộ. Điểm tích cực là quá trình này được tổ chức theo hướng lắng nghe: các nhóm nghiên cứu đã được thành lập, lấy ý kiến chuyên gia, nhà khoa học, cán bộ quản lý, giáo viên và các đối tượng liên quan. Tuy nhiên, nếu việc giảm tải nội dung chỉ dừng ở việc “gọt bớt vài bài khó” mà không xem lại triết lý, cấu trúc và cách tổ chức dạy học, thì cải cách giáo dục sẽ tiếp tục nửa vời.
Dạy học tích hợp và bài toán thời lượng: khi ý tưởng đẹp vấp thực tế
Một nút thắt khác của chương trình GDPT mới là dạy học tích hợp. Ở THCS, môn Khoa học tự nhiên tích hợp Vật lý, Hóa học, Sinh học; môn Lịch sử và Địa lý cũng được ghép chung. Về lý thuyết, tích hợp giúp học sinh nhìn thế giới một cách toàn diện. Nhưng trên lớp, nhiều giáo viên phải dạy những phần ngoài chuyên môn đào tạo, khiến họ khó dạy, học sinh khó học, nhà trường khó bố trí nhân lực. Khi một môn tích hợp mà vẫn phải chia cho hai, ba giáo viên, kiểm tra đánh giá thành nhiều phần riêng, thì đó là “ghép cơ học” chứ chưa phải tích hợp đúng nghĩa.
Cùng với đó, thời lượng dành cho hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp, giáo dục địa phương, chuyên đề, bốn kỹ năng tiếng Anh… cũng bị nhiều giáo viên phản ánh là chồng chéo, khó triển khai hiệu quả. Những vướng mắc này cho thấy cải cách giáo dục không thể chỉ sửa sách giáo khoa Toán hay vài môn riêng lẻ, mà phải điều chỉnh đồng bộ: từ mục tiêu, cấu trúc chương trình, phân bổ thời lượng cho đến chuẩn bị đội ngũ. Nếu không, mọi ý tưởng tích hợp sẽ tiếp tục bị “bẻ cong” theo điều kiện nhân sự và thời khóa biểu, xa rời mục tiêu ban đầu.
Giảm tải lý thuyết để tăng chất lượng: sửa thế nào cho đúng?
Điểm đồng thuận hiếm hoi giữa giáo viên và cơ quan quản lý là nhu cầu giảm tải lý thuyết, hạn chế kiến thức hàn lâm trong sách giáo khoa. Bộ định hướng điều chỉnh chương trình theo hướng nội dung dễ tiếp cận hơn, giảm trùng lặp, loại bớt những phần nặng lý thuyết hoặc quá chuyên sâu, không cần thiết với giáo dục phổ thông. Đây là bước đi đúng, nhưng câu hỏi quan trọng là: giảm cái gì, giữ cái gì, và tăng cái gì. Nếu chỉ cắt bớt ví dụ, bài tập, mà giữ nguyên triết lý “học để thi”, thì học sinh vẫn phải học thuộc lòng thay vì hiểu và vận dụng.
Một chương trình Toán hợp lý phải giúp học sinh biết dùng toán để giải quyết vấn đề thực tế, chứ không chỉ giải bài trong vở. Điều đó đòi hỏi sách giáo khoa Toán phải gắn hơn với đời sống, phù hợp văn hóa địa phương, trình bày rõ ràng, hấp dẫn, tạo hứng thú học tập. Đồng thời, quá trình rà soát cần có lộ trình, không gây xáo trộn không cần thiết cho dạy và học. Kết luận ở đây khá rõ: giảm tải nội dung không phải là “bớt khó cho học sinh”, mà là tái thiết kế chương trình để mỗi giờ Toán bớt nặng nề, nhưng giàu ý nghĩa hơn với cuộc sống của các em.
