Miễn phí sách giáo khoa là gì và vì sao nhiều nơi chọn đi trước?
Miễn phí sách giáo khoa là chính sách Nhà nước dùng ngân sách giáo dục và các nguồn xã hội hóa sách để mua sách giáo khoa, đưa vào thư viện trường học, cho học sinh mượn sử dụng trong năm học rồi thu hồi, bảo quản để tái sử dụng qua nhiều năm, thay vì để phụ huynh tự bỏ tiền mua từng bộ sách mới. Đầu tháng 7/2026, Chính phủ ban hành Nghị định 271/2026/NĐ-CP quy định miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông, đồng thời miễn học phí và giáo trình môn giáo dục quốc phòng, an ninh ở bậc đại học, giáo dục nghề nghiệp. Trên nền tảng đó, theo các chính sách hiện hành, học sinh cả nước được đặt mục tiêu miễn phí sách giáo khoa từ năm học 2029-2030. Tuy nhiên, nhiều địa phương lựa chọn triển khai địa phương sớm hơn, tận dụng khả năng cân đối ngân sách và huy động xã hội hóa sách, coi đây là cơ hội giảm gánh nặng chi phí học tập cho người dân ngay lập tức.
Các mô hình triển khai địa phương: từ xã Hòa Vang đến TP.HCM
Nếu xem miễn phí sách giáo khoa là một cuộc “cách mạng” trong ngân sách giáo dục, thì tuyến đầu không nằm ở trung ương mà ở các địa phương dám làm sớm. Tháng 4/2026, UBND xã Hòa Vang (TP Đà Nẵng) quyết định cung cấp sách giáo khoa miễn phí cho 100% học sinh phổ thông trên địa bàn từ năm học 2026-2027. Địa phương này huy động gần 2 tỷ đồng từ nguồn xã hội hóa để trang bị 91.060 cuốn sách cho gần 7.000 học sinh, cùng với mô hình “Tủ sách giáo khoa dùng chung” từng vận động 551 triệu đồng và hơn 6.200 cuốn sách hỗ trợ hơn 1.200 học sinh khó khăn. Đây là hình mẫu tiêu biểu của xã hội hóa sách: chính quyền đóng vai trò nhạc trưởng, doanh nghiệp và cộng đồng chia sẻ gánh nặng.
Ở cấp đô thị lớn, TP.HCM lựa chọn cách đi chắc chắn hơn nhưng vẫn đi sớm. Sở GD-ĐT triển khai miễn phí sách giáo khoa từ năm học 2026-2027 theo nhu cầu mượn sách thực tế của phụ huynh, học sinh, nhằm tránh lãng phí. Từ năm học 2027-2028 đến 2028-2029, các trường tiếp tục khảo sát nhu cầu, rà soát số sách hiện có để tái sử dụng, dự báo nhu cầu bổ sung, tiến tới miễn phí cho toàn bộ học sinh. Quan trọng hơn, thành phố cấm thu các loại phí đặt cọc, bảo quản, thư viện liên quan đến sách mượn, gửi thông điệp rõ ràng: miễn phí sách giáo khoa phải là miễn phí thực chất, không biến tướng thành các khoản thu khác.
Làn sóng địa phương đi sớm và những con số biết nói
Không chỉ các đô thị lớn, làn sóng triển khai địa phương đang lan ra nhiều tỉnh, thành, xã phường. Theo Nghị quyết 71 và chính sách của Chính phủ, học sinh cả nước sẽ được miễn phí sách giáo khoa từ năm học 2029-2030, nhưng từ năm học 2026-2027, nhiều nơi đã thông báo cho học sinh mượn sách miễn phí do cân đối được ngân sách. Danh sách này trải rộng từ Quảng Ninh, TP Huế, Cà Mau đến các phường, xã ở Đồng Nai, cùng một số địa phương dự kiến ưu tiên trước cho học sinh diện chính sách, vùng khó khăn. Điểm chung là tất cả đều dùng mô hình thư viện dùng chung: sách được mua tập trung, đưa về thư viện trường học, học sinh mượn – trả định kỳ để tái sử dụng.
Một chi tiết ít được chú ý nhưng rất quan trọng là cách các địa phương tổ chức vận hành kho sách. Cao Bằng xây dựng kho sách dùng chung, quản lý sách như tài sản, học liệu chung, thu hồi, phân loại, sửa chữa và điều chuyển khi cần, chỉ mua bổ sung phần thiếu, hao hụt. Trước ngày 15/6 hằng năm, các cơ sở giáo dục phải hoàn thành tiếp nhận, nhập kho, kiểm kê sách giáo khoa để bảo đảm đủ số lượng cho năm học mới. Trong bối cảnh đó, nhà xuất bản chuyên trách cho biết đến ngày 15/8 đã cung ứng ra thị trường 220 triệu bản sách giáo khoa, bằng 148% so với cùng kỳ năm 2025. Đây là câu trả lời bằng số liệu cho lo ngại về nguồn cung: hệ thống in ấn – phát hành đang được “kéo căng” để kịp đáp ứng nhu cầu mượn sách miễn phí.
Lợi ích trực tiếp cho học sinh và phụ huynh
Điểm đáng nói nhất của chính sách miễn phí sách giáo khoa không phải là tính biểu tượng, mà là tác động rất cụ thể tới từng gia đình. Theo Nghị định 271, miễn phí sách được áp dụng cho học sinh phổ thông cả trường công và tư, học các chương trình giáo dục phổ thông, giáo dục thường xuyên cấp THCS, THPT và chương trình xóa mù chữ. Đầu mỗi năm học hoặc học kỳ, mỗi em được mượn một bộ sách đầy đủ các môn, hoạt động giáo dục theo chương trình. Điều này biến sách giáo khoa từ một khoản chi bắt buộc, lặp lại hằng năm thành dịch vụ công do Nhà nước cung cấp. Với học sinh và giáo viên, việc được mượn sách dùng cả năm rồi hoàn trả để tái sử dụng không chỉ giảm chi phí mà còn tạo thói quen giữ gìn tài sản chung.
Tuy vậy, lợi ích không tự động đến nếu khâu tổ chức yếu. Nếu thư viện trường không quản lý chặt, sách rách, mất mà không có cơ chế bù, ngân sách giáo dục sẽ phải liên tục mua mới, làm xói mòn tính bền vững của chính sách. Một nguy cơ khác là tình trạng “miễn phí trên giấy”: địa phương tuyên bố miễn phí, nhưng trường học vẫn tìm cách đặt thêm khoản thu khác để bù chi. Vì vậy, yêu cầu của TP.HCM về việc nghiêm cấm mọi khoản phí đặt cọc, bảo quản, thư viện liên quan đến sách mượn là một thông điệp cần nhân rộng. Miễn phí sách giáo khoa chỉ có ý nghĩa khi phụ huynh không phải trả bất kỳ chi phí xoay quanh bộ sách đó.
Những thách thức thực tế và hướng đi tiếp theo
Chính sách miễn phí sách giáo khoa toàn quốc từ năm học 2029-2030 đặt ra một bài toán lớn: không chỉ là tiền, mà là kỷ luật quản trị. Các địa phương đi sớm cho thấy hai điều. Thứ nhất, nơi nào cân đối tốt ngân sách giáo dục hoặc huy động xã hội hóa sách hiệu quả, nơi đó có thể rút ngắn lộ trình miễn phí. Thứ hai, không có một “mẫu số chung” duy nhất: Hòa Vang chọn xã hội hóa mạnh, TP.HCM đi theo lộ trình từng bước, Cao Bằng coi sách như tài sản để điều chuyển giữa trường. Mỗi mô hình đều có ưu điểm và rủi ro riêng, nhưng đều nhấn mạnh vai trò của khâu dự báo quy mô học sinh, kiểm kê sách và báo cáo kịp thời trước các mốc thời gian như 15/6 và 30/10 hằng năm.
Điều cần bàn lúc này không phải “có nên” miễn phí sách giáo khoa hay không – chính sách đã được xác lập – mà là “làm thế nào cho bền vững”. Bài toán không dừng ở mua đủ sách lần đầu, mà ở việc giữ tỉ lệ sách tái sử dụng càng cao càng tốt, hạn chế tối đa hao hụt. Càng nhiều địa phương triển khai địa phương sớm, hệ thống càng có cơ hội thử nghiệm, điều chỉnh quy trình trước khi nhân rộng toàn quốc. Nhưng đi sớm không đồng nghĩa với đi ồ ạt; cần minh bạch ngân sách, công khai tỷ lệ sách thu hồi, và coi việc quản lý sách giáo khoa như một chỉ số đánh giá năng lực quản lý trường học. Nếu làm được điều đó, miễn phí sách giáo khoa sẽ không chỉ là chính sách an sinh, mà còn là phép thử cho năng lực quản trị của từng địa phương.
