Một chương trình, một bộ sách nhưng vẫn thiếu: nghịch lý khởi đầu năm học
Thiếu sách giáo khoa là hiện tượng học sinh không có đủ số đầu sách theo chương trình học vào đúng thời điểm nhập học, dù cơ quan quản lý đã thống kê được số lượng học sinh, kế hoạch giảng dạy và đã tổ chức in ấn, phân phối sách theo nhu cầu đăng ký từ trước năm học, làm gián đoạn việc chuẩn bị bài, tự học và theo dõi bài giảng trên lớp của các em. Năm học 2026-2027, cả nước chuyển sang sử dụng sách thống nhất thay vì mỗi địa phương, mỗi trường lựa chọn nhiều bộ sách khác nhau. Lẽ ra, bài toán cung ứng sách giáo dục phải nhẹ hơn, vì không còn cảnh mỗi nơi một bộ, mỗi lớp một lựa chọn. Thế nhưng đầu năm học vẫn diễn ra tình trạng thiếu sách giáo khoa ở nhiều nơi, trở thành tâm điểm chú ý của dư luận. Nhiều phụ huynh tại TP.HCM phải săn tìm nhiều tuần vẫn chưa đủ sách cho con, trong khi tuần thực học đầu tiên đã trôi qua. Đây không còn là câu chuyện thiếu cục bộ mang tính tình huống, mà là dấu hiệu của một hệ thống dự báo và điều phối đang gặp vấn đề.
Sách thống nhất mà vẫn thiếu: vấn đề nằm ở dự báo và dự trữ
Trong các năm trước, sự đa dạng bộ sách được xem là nguyên nhân chính khiến cung ứng sách giáo khoa khó khăn: mỗi địa phương chọn bộ khác, thậm chí trong một địa bàn có nhiều bộ sách song song. Khi chuyển sang sách thống nhất 2026-2027, những lời giải thích kiểu "nhu cầu đa dạng" hay "khó dự báo" không còn thuyết phục. Ngành giáo dục vốn thống kê hằng năm số học sinh, số lớp, phòng học và nhiều chỉ tiêu khác, nên việc quản lý dự báo nhu cầu không thể nói là mù mờ. Theo báo cáo công bố ngày 15/9, tổng nhu cầu sách được cập nhật lên 245,94 triệu bản, trong khi kế hoạch in ban đầu là 228,9 triệu bản và số đã cung ứng khoảng 236,60 triệu bản. Con số nhu cầu tăng thêm hơn 17 triệu bản sau giai đoạn lập kế hoạch cho thấy hệ thống dự báo thiếu độ tin cậy và không có lượng dự trữ phù hợp. Một hệ thống cung ứng tốt phải có tỷ lệ dự phòng hợp lý, thay vì in gần vừa đủ rồi chấp nhận thiếu khi số học sinh thực tế biến động.
Nhà xuất bản Giáo dục không thể gánh một mình, nhưng cũng không thể đứng ngoài trách nhiệm
Công tác cung ứng sách giáo dục thường được coi là trách nhiệm chính của Nhà xuất bản Giáo dục và cơ quan quản lý ngành. Đến ngày 20/7, nhà xuất bản cho biết đã in 99% sản lượng trong kế hoạch, trên tổng số 204,47 triệu bản phục vụ hơn 18,77 triệu học sinh; đã phát hành về địa phương 85,15% sản lượng theo nhu cầu đăng ký; đồng thời in thêm 13,3 triệu bản dự phòng ứng phó thiên tai, bão lũ. Đây là một trong những câu nói có số liệu rõ ràng: "Đối với số lượng được các đơn vị đăng ký trước ngày 30/7, nhà xuất bản đã cung ứng đủ 100%". Tuy vậy, khi tuần thực học đầu tiên kết thúc mà nhiều học sinh vẫn thiếu sách, câu hỏi phải đặt ra là: dự phòng ấy được phân bổ ra sao, và liệu cách thiết kế tồn kho có thực sự gắn với nhu cầu thực tế? Vấn đề không chỉ ở năng lực in ấn, mà còn nằm trong cách nhà xuất bản điều phối hàng về các địa phương, xây dựng kịch bản tăng giảm nhu cầu, cập nhật dữ liệu từ trường học và doanh nghiệp phát hành kịp thời để tránh nơi thừa, nơi thiếu.
Quản lý chuỗi cung ứng bị đứt gãy bởi dự báo chậm và chính sách triển khai vội
Để chỉ đúng nguyên nhân thiếu sách giáo khoa, cần lần ngược toàn bộ chuỗi cung ứng: địa phương dự báo bao nhiêu học sinh, từng trường đăng ký bao nhiêu bộ, doanh nghiệp phát hành đặt bao nhiêu cuốn, nhà xuất bản giao bao nhiêu và nhu cầu thay đổi vào thời điểm nào. Báo cáo đến 18 giờ ngày 14/9 cho thấy các địa phương báo cáo thiếu 3.916.370 cuốn sách, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu. Nhưng con số này bao gồm cả sách mua bằng ngân sách cho thư viện lẫn sách phụ huynh tự lo, nên nếu không bóc tách sẽ dễ quy toàn bộ trách nhiệm lên nguồn cung. Bản thân việc triển khai chính sách miễn phí hoặc cho mượn sách ngay trong năm học cũng bị chính nhà xuất bản cảnh báo là không phù hợp với trình tự pháp lý, khi dữ liệu dự báo nhu cầu lẽ ra phải được phê duyệt trước 30/10 năm liền kề và sách phải nhập kho thư viện chậm nhất 15/6. Không có dữ liệu được phê duyệt từ năm trước, không đủ thời gian mua sắm, in, vận chuyển, việc cố gắng "chạy" cho kịp khai giảng gần như bất khả thi. Nghịch lý là: chủ trương miễn phí đúng về mặt xã hội, nhưng cách triển khai vội vã đã làm nhiễu dữ liệu đặt hàng, khiến chuỗi cung ứng bị đứt gãy.
Không thể để phụ huynh và học sinh trả giá cho sự chậm trễ quản lý
Thiếu sách giáo khoa không chỉ là chuyện vài cuốn giấy chưa đến kịp trường. Học sinh không có sách sẽ khó chuẩn bị bài, khó tự học và khó theo dõi bài giảng của thầy cô trên lớp. Khi nhiều phụ huynh phải tự xoay xở, săn lùng từng đầu sách trong căng thẳng, sự chậm trễ và lúng túng trong quản lý không còn là vấn đề kỹ thuật mà là vấn đề công bằng. Từ thực tế thiếu sách thống nhất 2026-2027, cần xem xét sâu hơn các yếu tố quản lý chuỗi cung ứng và lập kế hoạch dài hạn: xây dựng hệ thống quản lý dự báo nhu cầu chuẩn xác, quy định rõ trách nhiệm từng khâu từ địa phương, nhà trường, doanh nghiệp phát hành đến nhà xuất bản; đồng thời thiết lập mức dự trữ bắt buộc thay vì trông chờ vào ứng biến. Sau năm học này, toàn bộ quy trình cung ứng sách phải được đánh giá lại, không để lý do "khó dự báo" tiếp tục trở thành tấm bình phong cho những thiếu sót trong dự báo, dự trữ và kế hoạch dự phòng.
