Thiếu sách giáo khoa: sự cố kỹ thuật hay lỗi hệ thống?
Tình trạng thiếu sách giáo khoa là hiện tượng mất cân đối cung – cầu, khi dự báo nhu cầu sách không chính xác khiến nhiều học sinh không có đủ sách, buộc phụ huynh phải tự xoay xở mua ngoài, gây áp lực và bất bình ngay trong những tuần đầu năm học mới. Trong phiên giải trình sáng 20-9 tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn thừa nhận việc dự báo nhu cầu và lập kế hoạch của ngành cũng như từng địa phương chưa chính xác, dẫn tới thừa thiếu sách giáo khoa cục bộ. Việc ông công khai nhận lỗi là bước cần thiết, nhưng không đủ: vấn đề không chỉ là “sự cố kỹ thuật” mà cho thấy điểm yếu lâu dài trong hệ thống dự báo nhu cầu sách và cơ chế cấp phát sách học sinh, vốn vẫn dựa quá nhiều vào thống kê chậm chạp và tâm lý chờ đợi chủ trương miễn phí.
900.000 cuốn còn thiếu: con số nhỏ trên giấy, nỗi lo lớn ngoài đời
Theo Bộ trưởng, đến chiều 19-9, còn khoảng 900.000 bản sách giáo khoa chưa đến tay học sinh, tương đương 0,25% trên tổng số 240 triệu bản dự kiến cung ứng. Con số 0,25% nghe có vẻ nhỏ, nhưng với từng gia đình, đó là những buổi xếp hàng, gọi điện, “săn” từng cuốn sách ở Huế, Đà Nẵng, Đăk Lăk, Gia Lai, An Giang và đặc biệt là TP HCM. Đây là sát hạch thực tế về khả năng tổ chức của hệ thống, và kết quả không dễ chấp nhận. Khi sách giáo khoa bị thiếu, mọi mục tiêu đẹp đẽ về chương trình mới, năng lực người học hay giáo dục đạo đức đều bị chặn ngay từ khâu cơ bản: học sinh không có đủ sách để học. Cảm giác bất an của phụ huynh là cảnh báo rõ ràng rằng ngành giáo dục phải xem thiếu sách giáo khoa là một dạng khủng hoảng dịch vụ công, chứ không phải chuyện số liệu “lệch” nhẹ.
Gốc rễ vấn đề: dự báo nhu cầu sách kém và tâm lý chờ miễn phí
Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn chỉ ra nguyên nhân sâu: dự báo nhu cầu sách không chính xác cho từng địa phương, từng môn học. Các năm trước, với ba bộ sách, nhà xuất bản có thể in dư tương đối nhiều nên không xảy ra thiếu; năm nay chỉ còn một bộ sách, nhưng số lượng in dư lại bị tính thấp, khiến cung ứng phát sinh thừa thiếu cục bộ. Cùng lúc, một số địa phương triển khai chính sách miễn phí sách giáo khoa, tạo tâm lý chờ đợi ở phụ huynh, khiến nhiều người không mua ngay khi chuẩn bị vào năm học. Một số trường lại chưa đặt đủ bộ sách để nhà xuất bản có kế hoạch cung ứng kịp thời. Khi dự báo nhu cầu sách dựa trên số liệu thống kê chậm và không cập nhật tâm lý người mua, sai số trở thành rủi ro hệ thống. Nếu không hiện đại hóa khâu dự báo nhu cầu sách, lời hứa “năm tới không thiếu SGK” dễ thành vòng lặp xin lỗi rồi rút kinh nghiệm.
Bộ giáo dục rút kinh nghiệm: lời hứa cần gắn với cơ chế mới
Bộ trưởng khẳng định: “Chúng tôi nghiêm túc rút kinh nghiệm, giám sát kỹ hơn, chặt chẽ hơn, lập kế hoạch dự báo sách giáo khoa chính xác. Việc này sẽ không xảy ra trong năm học tiếp theo”. Bộ dự tính sẽ in dư số lượng sách giáo khoa phù hợp để học sinh và phụ huynh có thể mua ngay khi thiếu, đồng thời thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ với các sở giáo dục và đào tạo, ưu tiên cung ứng trực tiếp qua nhà trường, giảm khâu trung gian. Nếu thực hiện nghiêm, đây là bước chuyển quan trọng: cấp phát sách học sinh phải chuyển từ mô hình phụ huynh tự đi mua sang mô hình nhà trường chủ động đặt và phát. Tuy vậy, “giám sát chặt chẽ” không thể chỉ là khẩu hiệu; cần hệ thống dữ liệu thời gian thực về dự báo nhu cầu sách, chế tài rõ nếu địa phương báo cáo sai, và kịch bản dự phòng khi chính sách miễn phí thay đổi làm biến động nhu cầu.
Không để thiếu sách tái diễn: cần coi sách giáo khoa là dịch vụ thiết yếu
Trong vài ngày tới, các nhà xuất bản và công ty cung ứng được kỳ vọng sẽ giao đủ số sách còn thiếu đến tay học sinh. Nhưng về dài hạn, chỉ khi Bộ Giáo dục coi sách giáo khoa là dịch vụ công thiết yếu, cần bảo đảm như điện, nước, thì mới có thể tránh tình trạng thiếu sách giáo khoa lặp lại. Dự báo nhu cầu sách phải trở thành nhiệm vụ chuyên môn, không thể giao phó cho thống kê thủ công; cơ chế cấp phát sách học sinh phải lấy nhà trường và dữ liệu làm trung tâm, thay vì trông chờ phụ huynh tự mua ngoài hiệu sách. Lời hứa “chắc chắn năm tới không thiếu SGK” chỉ có giá trị khi được kiểm chứng bằng trải nghiệm của phụ huynh: không còn cảnh xếp hàng, không còn phải “săn” từng cuốn, và việc có đủ sách trở thành chuyện hiển nhiên trong mỗi năm học mới.
