Thuế polysilicon Mỹ: động thái thương mại mang màu sắc an ninh công nghệ
Thuế polysilicon Mỹ mới là sắc lệnh của Tổng thống Donald Trump áp thuế 15% và thiết lập giá nhập khẩu tối thiểu với polysilicon và sản phẩm liên quan, nhằm khôi phục sản xuất trong nước, giảm phụ thuộc nguồn cung Trung Quốc và tăng khả năng chống chịu của các chuỗi cung ứng chip và năng lượng sạch trước cạnh tranh công nghệ ngày càng gay gắt. Điểm đáng nói ở đây là Washington coi polysilicon không chỉ là nguyên liệu bán dẫn, mà là mắt xích an ninh quốc gia. Polysilicon là dạng silicon siêu tinh khiết từ thạch anh, nguyên liệu chủ yếu cho chất bán dẫn và tấm pin mặt trời. Trong bối cảnh Trung Quốc chiếm hơn 90% sản lượng polysilicon toàn cầu năm 2024, việc Mỹ dựng "hàng rào giá" cho thấy chính sách thương mại Mỹ đang được dùng như vũ khí bảo hộ công nghệ chiến lược, hơn là công cụ điều tiết thị trường thuần túy.
Vì sao polysilicon trở thành mặt trận mới trong cuộc cạnh tranh chip
Nếu coi chuỗi cung ứng chip như một chiếc xương sống công nghệ, polysilicon chính là đốt xương đầu tiên: không có nguyên liệu bán dẫn này, mọi tham vọng về siêu máy tính, trí tuệ nhân tạo hay năng lượng mặt trời đều sụp đổ. Polysilicon là nguyên liệu đầu vào quan trọng trong chuỗi sản xuất chất bán dẫn và pin mặt trời, giữ vai trò đáng kể đối với an ninh chuỗi cung ứng công nghệ và năng lượng. Khi ngành polysilicon Mỹ từ chỗ chiếm 50% công suất toàn cầu năm 2005 rơi xuống dưới 2% vào năm 2024, sự lệ thuộc vào pin mặt trời Trung Quốc và wafer nhập khẩu biến thành rủi ro chiến lược chứ không còn là bài toán giá rẻ. Trong nhiều năm, các nhà sản xuất Mỹ cáo buộc doanh nghiệp Trung Quốc bán phá giá, nhận trợ cấp và chuyển sản xuất sang nước thứ ba để né thuế. Đến lúc này, việc Mỹ siết thuế polysilicon không giống một tranh chấp thương mại thông thường; nó là phản ứng muộn màng trước thực tế rằng chuỗi cung ứng chip đã bị tập trung quyền lực vào tay đối thủ cạnh tranh địa chính trị.
Chiến lược bảo hộ công nghệ: từ thuế polysilicon đến tái cấu trúc chuỗi cung ứng chip
Sắc lệnh mới của ông Trump không dừng ở mức thuế 15% polysilicon; nó đi kèm thiết lập giá nhập khẩu tối thiểu và mục tiêu rõ ràng: kéo các khâu sản xuất quan trọng về lại trong nước, thúc đẩy đầu tư và mở rộng năng lực sản xuất Mỹ. Chính quyền Trump tiếp tục dùng chính sách thương mại Mỹ để siết chặt các mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng công nghệ và năng lượng nhằm giảm mức độ phụ thuộc vào Trung Quốc. Điểm thú vị là các doanh nghiệp Mỹ trong lĩnh vực pin mặt trời như T1 Energy, First Solar và Qcells hoan nghênh chính sách này, xem đó là động lực để đầu tư thêm vào năng lực nội địa. Tuy nhiên, khoảng trễ đến ngày 4/12 mới áp dụng khiến giới chuyên gia cảnh báo làn sóng hàng nhập khẩu ồ ạt trước khi chính sách có hiệu lực, vô tình làm trầm trọng thêm sự lệ thuộc trong ngắn hạn. Đây là nghịch lý điển hình của bảo hộ: muốn phòng thủ dài hạn nhưng lại tạo ra kẽ hở đầu cơ trong hiện tại.
Đòn thuế và cuộc đối đầu Mỹ – Trung: thương mại hay địa chính trị?
Động thái áp thuế polysilicon được công bố chỉ một ngày sau khi Trung Quốc siết xuất khẩu UAV, trừng phạt 7 công ty Mỹ và tiến hành rà soát an ninh quốc gia đối với hàng hóa nhập khẩu. Đặt trong bối cảnh đó, thuế polysilicon Mỹ rõ ràng là một bước leo thang trong cuộc cạnh tranh công nghệ Mỹ – Trung, hơn là biện pháp kỹ thuật cô lập. Khi Bắc Kinh cáo buộc Washington "mở rộng quá mức khái niệm an ninh quốc gia" và "lạm dụng quyền lực nhà nước", câu hỏi không còn là ai đúng trong luật chơi thương mại, mà là ai đang viết lại luật chơi. Đáng chú ý, người phát ngôn Đại sứ quán Trung Quốc tại Mỹ khẳng định: "Động thái của Mỹ đang gây gián đoạn nghiêm trọng các hoạt động thương mại và trao đổi kinh tế bình thường giữa doanh nghiệp Trung Quốc và Mỹ". Một cuộc gặp giữa Tổng thống Mỹ Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình được lên kế hoạch vào tháng tới, nhưng với mức độ đối đầu hiện tại, kỳ vọng về thỏa hiệp toàn diện cho chuỗi cung ứng chip là rất thấp.
Kết luận: Thuế polysilicon không chỉ là bức tường, mà là phép thử cho kỷ nguyên công nghệ phân mảnh
Nhìn từ góc độ chiến lược, thuế polysilicon Mỹ là lựa chọn hợp lý nếu ưu tiên số một là tự chủ chuỗi cung ứng chip và nguyên liệu bán dẫn. Mỹ gần như phụ thuộc hoàn toàn vào hàng nhập khẩu đối với phôi, tấm wafer và tế bào pin mặt trời; trong hoàn cảnh đó, không hành động mới là rủi ro lớn nhất. Tuy vậy, cách hành động – dùng thuế quan và giá sàn làm hàng rào – sẽ đẩy hệ thống thương mại toàn cầu vào trạng thái phân mảnh sâu hơn. Câu hỏi cốt lõi không phải là liệu pin mặt trời Trung Quốc có bị kìm hãm ngay lập tức, mà là liệu mô hình mở cửa thương mại còn đủ sức chịu các cú giật địa chính trị kiểu này. Nếu Mỹ thực sự khôi phục được ngành polysilicon nội địa như mục tiêu đặt ra, thế giới sẽ bước vào kỷ nguyên hai hệ sinh thái công nghệ song song: một bên gắn với hệ chuẩn Mỹ, bên kia gắn với Trung Quốc. Thuế polysilicon lúc đó sẽ được nhớ đến không như một sắc lệnh thuế, mà như tín hiệu mở màn của trật tự công nghệ mới.
