Khi bài học lịch sử bước khỏi trang sách
Học lịch sử trải nghiệm là cách tổ chức bài học để học sinh trực tiếp nhập vai, thực hành và khám phá bối cảnh quá khứ thay vì chỉ tiếp nhận kiến thức qua sách vở. Cách học ấy biến sân trường thành không gian để các em thử làm, cùng trao đổi và tự nối sự kiện với những điều đã nghe, đã thấy.
Ngày 9/11, Trường THPT Lê Minh Xuân ở TP.HCM tổ chức dự án “Minh kinh bác học - Bước chân thần tốc”, thu hút 15 đội thi cùng hàng nghìn học sinh trải nghiệm không khí khoa cử thời phong kiến qua các vòng thi kiến thức và giải mật mã. Điểm nhấn là phần “Vừa hành quân - Vừa thổi lửa, nấu cơm niêu”, tái hiện cuộc hành quân thần tốc gắn với chiến thắng mùa Xuân Kỷ Dậu 1789 của phong trào Tây Sơn.
Gánh niêu, nhóm củi và nấu cơm giữa sân trường khiến lịch sử hiện ra qua sức lực, sự phối hợp và những thao tác cụ thể. Một học sinh lớp 12 chia sẻ rằng tự tìm hiểu, thảo luận và trải nghiệm giúp kiến thức dễ nhớ hơn việc chỉ đọc sách. Đây là điểm mạnh của hoạt động trải nghiệm học sinh: bài học không dừng ở việc nhận diện nhân vật, mà tạo cơ hội để các em hiểu bối cảnh bằng hành động.
Từ văn học đến nghệ thuật trình diễn Nam Bộ
Một hướng tiếp cận khác cho thấy văn học và văn hóa địa phương có thể cùng hiện diện trong một tiết học. Ngày 4/11, hơn 300 học sinh lớp 10 Trường THPT Đinh Tiên Hoàng ở phường Dĩ An, TP.HCM tham gia hoạt động học Ngữ văn kết hợp tìm hiểu, thưởng thức nghệ thuật dân gian Nam Bộ. Chủ đề “Anh hùng cờ lau” liên kết văn học, giáo dục địa phương, trải nghiệm và hướng nghiệp, thay vì tách các nội dung thành những phần rời rạc.
Nghệ sĩ Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang giới thiệu cải lương và đờn ca tài tử qua những làn điệu, trích đoạn và phần trình diễn. Học sinh được xem trích đoạn “Thúy Kiều du xuân”, chuyện Bá Nha – Tử Kỳ và tác phẩm “Anh hùng cờ lau”, đồng thời tìm hiểu quá trình hình thành, phát triển của các loại hình nghệ thuật. Nhờ vậy, văn bản văn học không chỉ nằm trên trang giấy; sân khấu giúp học sinh nghe được nhịp điệu, thấy cách nhân vật được thể hiện và hiểu thêm di sản văn hóa quanh mình.
Phần thực hành còn mời các em tập làn điệu cơ bản, hát câu cổ hoặc viết lời mới theo giai điệu vừa học. Đây là lựa chọn đáng giá: thưởng thức tạo hứng thú, còn tự làm giúp học sinh bước đầu hiểu kỹ thuật và công sức phía sau một tiết mục.
Trải nghiệm tốt phải dẫn đến hiểu biết và khả năng làm
Hai hoạt động cùng gợi ra một chuyển dịch cần thiết: đánh giá việc học không chỉ bằng điều học sinh nhớ, mà còn bằng điều các em có thể giải thích, thực hành và sáng tạo. Ở Lê Minh Xuân, giáo viên lịch sử Nguyễn Lê Thành Thái cho rằng tự tìm tòi và trải nghiệm giúp học sinh khắc sâu kiến thức, hạn chế nhầm Quang Trung với Nguyễn Huệ là hai người khác nhau. Đây là minh chứng cụ thể cho giá trị của nhập vai, miễn là trò chơi luôn gắn chặt với nội dung lịch sử chính xác.
Workshop tại Đinh Tiên Hoàng cũng đặt văn học cạnh giáo dục địa phương và định hướng nghề nghiệp, đồng thời giúp học sinh làm quen với quy trình biểu diễn, từ nghe, tập hát đến thử viết lời. Hoạt động thực hành vì thế có thể kết nối kiến thức với văn hóa và mở ra những hình dung ban đầu về công việc sáng tạo, biểu diễn. Giá trị ấy không tự xuất hiện: giáo viên cần chuẩn bị nội dung đúng, tạo cơ hội cho mọi học sinh tham gia và dành thời gian cùng lớp nhìn lại điều đã học.
Nhà trường cho biết mỗi năm tiếp tục đổi mới hình thức dự án, từ vẽ tranh di sản, làm mô hình, tập san đến cuộc thi kết hợp nghệ thuật truyền thống. Phía Đinh Tiên Hoàng cũng dự định tổ chức các workshop tương tự để tăng tính năng động và sáng tạo của học sinh. Đó là hướng đi nên duy trì: trải nghiệm không thay thế bài học nền tảng, nhưng có thể làm kiến thức trở nên gần gũi, đáng nhớ và có ích hơn.
