Đưa di sản ra khỏi trang sách
Giáo dục trải nghiệm di sản là cách giúp học sinh tiếp xúc với văn hóa qua âm thanh, thao tác và giao lưu trực tiếp, thay vì chỉ ghi nhớ kiến thức từ sách giáo khoa. Cách tiếp cận ấy biến nghệ thuật truyền thống thành một phần sống động của việc học, đồng thời tạo lý do để các em tò mò và muốn tìm hiểu thêm. Tại Trường Tiểu học Chu Văn An, học sinh, giáo viên và cán bộ quản lý tham gia chuyên đề khám phá âm nhạc truyền thống Nam Bộ và sân khấu cải lương, với sự góp mặt của nghệ nhân, nghệ sĩ và giảng viên âm nhạc. Các em nghe đờn ca tài tử, vọng cổ, xem trích đoạn cải lương kể về khởi nghĩa Hai Bà Trưng, rồi tìm hiểu đàn tranh, đàn bầu, đàn kìm và đàn cò. Dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân, học sinh tập chơi nhạc cụ, giữ nhịp và hát những câu nhạc phù hợp lứa tuổi. Đây không phải giờ giải trí đứng ngoài chương trình học: trường còn kết hợp hoạt động văn hóa với đổi mới dạy tiếng Anh, lồng ghép tiếng Anh vào bài học và hoạt động giáo dục.
Bản sắc được học bằng cách cùng sống
Ở Trường Phổ thông Dân tộc Nội trú Cư M’gar, sự đa dạng văn hóa không phải nội dung xa lạ cần đưa từ bên ngoài vào: toàn trường có học sinh thuộc các dân tộc thiểu số, với khác biệt về trang phục, ngôn ngữ, phong tục và nếp sống. Mô hình “Hệ sinh thái trải nghiệm trong quản lý giáo dục chuyên biệt gắn với bảo tồn giá trị văn hóa dân tộc” tận dụng chính bối cảnh ấy để học sinh hiểu văn hóa của nhau và thêm trân trọng bản sắc riêng. Trong giờ chào cờ, giờ ra chơi và sinh hoạt câu lạc bộ chiều thứ Tư, các em tìm hiểu trang phục, món ăn, nhạc cụ và phong tục, đồng thời chia sẻ những điều biết từ gia đình, buôn làng. Mô hình còn kết hợp trải nghiệm trực tiếp với công nghệ số: học sinh quét mã để xem thông tin, hình ảnh và video thuyết minh về giá trị văn hóa được giới thiệu. Cách tổ chức này có sức thuyết phục hơn việc yêu cầu học sinh thuộc lòng khái niệm về bản sắc, bởi các em vừa học vừa trao đổi và nhận ra sự đa dạng ngay trong cộng đồng của mình.
Nhiều hình thức, một mục tiêu: tạo người tiếp nối
Nghệ thuật truyền thống có thể đi vào trường học qua buổi biểu diễn, câu lạc bộ, giờ ngoại khóa hay lớp thực hành kéo dài. Ở xã Yên Từ, Trường Tiểu học Yên Từ A đưa hát Xẩm vào hoạt động giáo dục từ năm học 2025–2026, với mong muốn nuôi dưỡng tình yêu nghệ thuật và góp phần giữ gìn di sản địa phương. Trường hiện duy trì bốn lớp Xẩm, thu hút 129 học sinh; trên toàn xã, 23 lớp dành cho học sinh đã có hơn 770 lượt tham gia. Việc học đi từ lịch sử, nguồn gốc và ý nghĩa của Xẩm đến luyện hơi, ngân giọng, luyến láy, nhịp phách và trình diễn làn điệu quen thuộc. Học sinh còn biểu diễn trong chương trình văn nghệ, lễ hội; những em có năng khiếu được bồi dưỡng để tham gia câu lạc bộ Xẩm ở địa phương. Kế hoạch tiếp theo là hoàn thành chương trình giáo dục Xẩm và tổ chức hoạt động ngoại khóa tại 100% trường ở xã Yên Từ vào năm 2035. Ngành giáo dục Ninh Bình cũng dự kiến phát triển học liệu số và phối hợp với đơn vị nghệ thuật, bảo tàng, thiết chế văn hóa để tổ chức hoạt động trải nghiệm.
Điểm chung của những mô hình này không nằm ở việc thêm thật nhiều tiết học về di sản, mà ở cách trao cho học sinh vai trò người nghe, người tập và người biểu diễn. Khi các em tự giữ nhịp, cất câu hát hay hỏi nghệ nhân về nhạc cụ, kiến thức gắn với cảm giác và ký ức, chứ không còn là danh sách khái niệm cần ôn thuộc. Bởi vậy, văn hóa trong trường học nên được xây bằng cơ hội thực hành đều đặn, không chỉ bằng một buổi biểu diễn đặc biệt. Kết hợp nghệ thuật với tiếng Anh, sinh hoạt tập thể, công nghệ số và giao lưu giữa các dân tộc còn mở thêm nhiều lối tiếp cận, để học sinh có thể khám phá di sản theo những cách khác nhau. Khi nhà trường nối lớp học với gia đình và cộng đồng, âm nhạc dân gian có cơ hội tiếp tục vang lên ngoài khuôn viên trường. Đó là giá trị đáng theo đuổi: không chỉ giới thiệu di sản cho thế hệ trẻ, mà giúp các em có đủ trải nghiệm để yêu quý và tiếp nối nó.
