Khi chiếc khuôn gỗ trở thành dấu ấn cuối cùng của làng nghề mộc Việt
Chạm khắc gỗ thủ công trong các làng nghề mộc Việt là kỹ thuật điêu khắc cổ dựa hoàn toàn vào đôi tay người thợ, dùng dùi, đục và kinh nghiệm đọc thớ gỗ để tạo nên những khuôn gỗ, tượng thờ, đồ gia dụng có hoa văn tinh xảo; mỗi sản phẩm là kết tinh của hàng chục năm luyện nghề, truyền đời qua nhiều thế hệ và mang theo cả ký ức lễ nghi, ẩm thực, thẩm mỹ của cộng đồng. Nghề này không phải chuyện hoài cổ để kể trong bảo tàng, mà là câu hỏi hiện tại: chúng ta muốn tương lai Trung thu, mâm cỗ, bàn thờ tổ tiên được in dấu bàn tay người hay lập trình bằng mã số máy CNC. Ở Thượng Cung – một làng mộc lâu đời của Hà Nội – câu trả lời vẫn nằm trong căn nhà thơm mùi gỗ mới mỗi dịp cận Tết Trung thu.
Nghệ nhân Trần Văn Bản và căn nhà thơm mùi gỗ những ngày cận Trung thu
Những ngày cận Tết Trung thu, căn nhà của nghệ nhân Trần Văn Bản ở làng mộc Thượng Cung lại thơm mùi gỗ mới. Trên sàn là hàng trăm chiếc dùi, đục đủ kích cỡ, cạnh những phôi gỗ đang tạo hình và những khuôn đã hoàn thiện với hoa sen, cá chép, chữ Phúc, chữ Thọ, hình 12 con giáp. Chính những chiếc khuôn gỗ này in lên mặt bánh Trung thu những hoa văn mà đa số người thành thị chỉ nhìn thấy như một lớp trang trí, mà không biết đằng sau đó là lịch sử hàng trăm năm của nghề làm bánh và khuôn gỗ. Ở góc độ thợ mộc truyền thống, lựa chọn gắn bó với khuôn bánh thay vì chuyển sang tượng gỗ hay đồ thờ có giá trị kinh tế cao hơn là một quyết định gần như đi ngược lại dòng chảy thị trường. Nhưng với ông Bản, khuôn bánh là phần bản sắc không muốn đánh đổi.
Kỹ thuật điêu khắc cổ: từ đọc thớ gỗ đến ép thử bằng đất sét
Người ngoài nhìn khuôn bánh trung thu chỉ thấy một miếng gỗ có hoa văn, nhưng trong thế giới thợ mộc truyền thống, đó là bài kiểm tra tay nghề cao nhất. Gỗ phải được làm sạch vỏ, bào nhẵn, xẻ theo kích thước rồi xử lý trước khi tạo hình; với khuôn bánh trung thu truyền thống ở các vùng khác, gỗ lê, gỗ táo tàu được ưa chuộng vì kết cấu đặc, chắc và phù hợp cho chạm khắc tinh xảo. Khi gỗ thị trở nên hiếm và đắt, ông Bản chuyển sang gỗ xà cừ vì độ dẻo, bền và ít cong vênh – đó là quyết định kỹ thuật lẫn kinh tế. Máy móc có thể hỗ trợ xẻ, bào, làm phẳng phôi gỗ, nhưng đến phần quan trọng nhất là tạo hình hoa văn, mọi thứ vẫn nằm ở đôi tay người thợ. "Riêng công đoạn điêu khắc thì phải làm thủ công" là một câu nói tưởng bảo thủ nhưng lại là nguyên tắc nghề: chỉ cần một nhát đục quá tay, cả phần công sức trước đó phải làm lại từ đầu. Sau khi chạm khắc, ông dùng đất sét ép thử vào khuôn để kiểm tra độ sắc nét, độ sâu từng chi tiết, chỉnh sửa đến khi hoa văn hiện lên rõ ràng, cân đối.
Giữa CNC, nhựa, silicon và 3D: độ "mềm" của hoa văn liệu có đáng để giữ?
Từ thập niên 1980–1990, từng có thời khuôn gỗ là sinh kế chính của nhiều gia đình ở Thượng Cung; xe tải từ nhiều nơi tìm về lấy hàng, khuôn bánh với đủ hình tùng, cúc, trúc, mai được đóng bao chuyển đi khắp các tỉnh, thành. Nhưng rồi khuôn nhựa, khuôn silicon xuất hiện, sản phẩm công nghiệp rẻ hơn, nhiều mẫu mã hơn, khiến nghề thủ công ngày càng khó sống. Sự phát triển của sản xuất công nghiệp và công nghệ in 3D đẩy khuôn gỗ truyền thống ra rìa; khuôn nhựa giúp sản xuất nhanh, rẻ, đồng đều, trong khi một chiếc khuôn gỗ có thể dùng hàng chục năm nên nhu cầu đặt khuôn mới vốn đã không cao. Về kỹ thuật, khuôn nhựa tạo đường nét sắc hơn, nhưng hoa văn từ khuôn gỗ thường mềm và tròn hơn, bánh ít bị nứt mép. Đó là thứ "độ mềm" mà máy CNC khó tái hiện: sự bất toàn vừa đủ để chiếc bánh, chiếc khuôn vẫn mang dấu ấn của người làm, không bị biến thành đồ vật vô danh trên dây chuyền.
Mỗi chiếc khuôn là một câu chuyện di sản và lựa chọn của thế hệ kế tiếp
Những ghi chép sớm về bánh trung thu xuất hiện từ thời Tống, thế kỷ X đến XIII; đến thời Minh, Thanh, mặt bánh bắt đầu xuất hiện hoa, chim, thần tiên, các biểu tượng may mắn, được khắc trực tiếp lên khuôn gỗ rồi in lên mặt bánh. Một số mẫu khuôn cổ mô tả Bát Tiên hoặc bộ Phúc – Lộc – Thọ; ngày nay, những khuôn như vậy trở thành hiện vật gợi nhớ về kỹ thuật điêu khắc cổ. Không phải ngẫu nhiên kỹ thuật chế tác khuôn gỗ cho bánh trung thu và một số loại bánh truyền thống được đưa vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cấp tỉnh ở Quảng Đông từ năm 2018. Bởi vậy, mỗi chiếc khuôn gần như không chỉ là một sản phẩm mộc, mà còn mang dấu ấn riêng của người tạo ra nó và một lịch sử nghề thủ công, thẩm mỹ, tập quán quà biếu kéo dài qua nhiều thế hệ. Thị trường đã thay đổi, khuôn gỗ không còn nhộn nhịp như trước, có thời điểm khuôn silicon làm lượng khách đặt hàng giảm mạnh. Nhưng những khách hàng yêu bánh truyền thống, các làng nghề, cơ sở sản xuất và doanh nghiệp vẫn tìm đến ông Bản; khuôn nhựa lại phù hợp với người làm bánh tại nhà. Câu hỏi còn lại không dành cho ông, mà dành cho thế hệ trẻ: họ muốn đứng ở phía tiện lợi hay phía trách nhiệm với di sản. Và nếu lựa chọn thứ hai, việc học lại cách cầm đục và đọc thớ gỗ nên bắt đầu từ hôm nay, trước khi những người thợ mộc truyền thống cuối cùng gác búa, cất đục.
