Điêu khắc gỗ truyền thống: Nghề của kỹ thuật, cảm xúc và trách nhiệm
Điêu khắc gỗ truyền thống là quá trình biến một khối gỗ thô thành tượng và sản phẩm chạm khắc gỗ, trong đó người thợ phải kết hợp hiểu biết chất liệu, kỹ thuật thủ công, cảm nhận nghệ thuật và ý thức bảo tồn di sản thủ công để tạo nên tác phẩm vừa chính xác về đường nét vừa chứa đựng chiều sâu văn hóa của cộng đồng.Ở TDP Ninh Lương, xã Xuân Lãng, tỉnh Phú Thọ, câu chuyện ấy hiện lên rõ nét trong hành trình hơn hai thập niên của Nghệ nhân Quốc gia Trần Văn Phú, người được biết đến với hơn 20 năm gắn bó với điêu khắc tượng và nghệ thuật chạm khắc gỗ. Điều đáng nói là ông không chọn cách im lặng làm nghề, mà chủ động biến xưởng gỗ của mình thành một lớp học mở cho thế hệ trẻ địa phương. Quan điểm của ông rất thẳng thắn: nghề truyền thống sẽ chết nếu người trẻ không bước vào, không sai, không sửa và không tự tạo phong cách của mình.
Hai mươi năm cầm đục: Từ khối gỗ thô đến pho tượng có hồn
Trong hơn hai thập niên làm nghề, Trần Văn Phú đã tích lũy vốn kinh nghiệm quý báu từ khâu chọn gỗ, định hình khối, tạo đường nét đến hoàn thiện tác phẩm. Đối với ông, một sản phẩm điêu khắc gỗ truyền thống chỉ có giá trị khi người thợ hiểu chất liệu, nắm chắc kỹ thuật và làm việc với sự kiên trì, tỉ mỉ. Điều ông nhấn mạnh không phải là sự khéo tay thuần túy, mà là khả năng "đưa tâm hồn vào từng tác phẩm" thông qua từng đường đục, nét chạm, để tác phẩm có thần thái riêng chứ không phải bản sao vô cảm. Trong thời điểm máy móc ngày càng được ứng dụng vào sản xuất, ông nhìn thẳng vào giới hạn của công nghệ: thiết bị có thể hỗ trợ một phần công việc, nhưng để tạo nên tác phẩm có giá trị vẫn cần bàn tay, con mắt thẩm mỹ và kinh nghiệm của người nghệ nhân. Cách ông làm nghề là lời phản biện sống động trước xu hướng sản xuất hàng loạt thiếu bản sắc.
Danh hiệu Nghệ nhân Quốc gia năm 2025, do Hội Nghệ nhân và Thương hiệu Việt Nam trao tặng, là một mốc quan trọng trong hành trình ấy. Nhưng nếu nghĩ đây là vinh quang để tự mãn thì sai hoàn toàn với tinh thần của Phú: ông coi danh hiệu là lời nhắc nhở về trách nhiệm phải tiếp tục bảo tồn di sản thủ công, phải sáng tạo và phải truyền nghề. Ông hiểu rằng uy tín của một nghệ nhân quốc gia không nằm ở bảng chứng nhận treo trên tường, mà nằm ở những đôi tay trẻ tiếp tục cầm đục, cầm búa và tôn trọng nghề.
Truyền nghề ở Ninh Lương: Bảo tồn di sản thủ công bằng thế hệ kế tiếp
Điểm nổi bật nhất trong câu chuyện của Trần Văn Phú không chỉ là tay nghề, mà là cách ông chọn "truyền lửa". Bên cạnh sáng tác và sản xuất, ông dành nhiều thời gian đào tạo học trò, chia sẻ toàn bộ kinh nghiệm tích lũy từ thực tế làm nghề. Theo quan niệm của ông, nghề truyền thống chỉ có thể được duy trì khi người trẻ tiếp tục học hỏi, thực hành và phát triển. Vì vậy, việc truyền dạy không dừng ở kỹ thuật cơ bản; khi học trò tiến bộ, ông đưa họ tiếp cận những yêu cầu phức tạp hơn, đồng thời rèn tính kiên trì, sự cẩn trọng và thái độ nghiêm túc với công việc. Mô hình "xưởng – lớp học" tại TDP Ninh Lương cho thấy bảo tồn di sản thủ công không thể dựa vào các khẩu hiệu mà phải dựa trên hệ sinh thái sống: thầy tận tâm, trò ham học và cộng đồng sẵn sàng trân trọng giá trị của nghề. Nếu thiếu một trong ba yếu tố đó, câu chuyện giữ nghề rất khó bền vững.
Chính ở điểm này, vai trò của những nghệ nhân có kinh nghiệm trở nên quan trọng hơn bao giờ hết trong bối cảnh các nghề thủ công truyền thống đứng trước nhiều cơ hội và thách thức mới. Họ không chỉ cầm trịch về kỹ thuật, mà còn là người giữ chuẩn mực nghề, giúp thế hệ trẻ không đánh mất nền tảng khi tìm đường mới. Việc Phú kiên trì truyền nghề cho thấy một nhận thức rõ ràng: bảo tồn không có nghĩa là cố thủ trong quá khứ, mà là tạo điều kiện để thế hệ sau làm nghề tốt hơn, bền hơn và gần với đời sống hiện đại hơn.
Góc nhìn người trẻ: Sáng tạo trên nền tảng điêu khắc gỗ truyền thống
Nếu Trần Văn Phú là hình ảnh của một nghệ nhân quốc gia dày dạn kinh nghiệm, thì câu chuyện của Trần Duy lại cho thấy hướng đi mới của thế hệ trẻ trong điêu khắc gỗ truyền thống. Sinh ra trong gia đình có nghề điêu khắc gỗ, năm 2015 Duy dừng việc học đại học, quay về nhà tiếp nối nghề. Anh thẳng thắn thừa nhận: "Nếu tôi tập trung điêu khắc gỗ truyền thống sẽ là hướng đi an toàn". Nhưng thay vì chỉ an toàn, Duy chọn phá cách với tượng gỗ hoạt hình, đưa các nhân vật từ truyện, phim vào chất liệu gỗ. Góc nhìn người trẻ giúp anh tiếp cận khách hàng và thị trường thuận lợi hơn, tuy nhiên, anh hiểu rằng câu chuyện phá cách trong nghề truyền thống tồn tại nhiều áp lực. Áp lực lớn nhất là phải giữ được cốt lõi nghề trong khi tạo ra giá trị độc đáo, nét riêng biệt. Vì vậy, Duy đặt ra hai nguyên tắc: bảo đảm đủ các bước nghề truyền thống và lột tả được "hồn cốt" riêng cho từng nhân vật.
Trải nghiệm giới thiệu và thực hành nghề điêu khắc gỗ Việt Nam tại Bhutan năm 2022 giúp Duy nhận ra sức hút của tự do sáng tạo, khi du khách quốc tế thích tự điêu khắc nên một bức tượng gỗ và không bị bó buộc. Từ đó, anh định hướng giai đoạn 5–10 năm tới sẽ phát triển sáng tạo theo hướng độc bản thay vì phái sinh các hình tượng hoạt hình, liên tục cập nhật và hoàn thiện kỹ thuật tạo hình mới. Câu nói "Thế hệ trẻ như tôi cần tiếp tục khám phá, gợi mở nhiều lối đi cho nghề điêu khắc gỗ sao cho phù hợp với sự phát triển của xã hội" là tuyên ngôn rõ ràng về vai trò thế hệ trẻ trong bảo tồn di sản thủ công. Nó bổ sung một mảnh ghép quan trọng cho hành trình của những người như Trần Văn Phú: di sản chỉ thật sự sống khi được người trẻ coi là nền tảng để sáng tạo, không phải rào cản.
Kết luận: Giữ nghề không phải hoài niệm, mà là mở đường cho tương lai
Từ xưởng gỗ ở Ninh Lương của Nghệ nhân Quốc gia Trần Văn Phú đến hành trình sáng tạo tượng gỗ hoạt hình của Trần Duy, ta thấy rõ một điều: điêu khắc gỗ truyền thống chỉ có thể bền vững khi được kết nối bằng hai lực song song – kinh nghiệm của thế hệ đi trước và khát vọng thử nghiệm của thế hệ trẻ. Bảo tồn di sản thủ công không phải là giữ nguyên mọi thứ như quá khứ, càng không phải là lớp sơn hoài niệm phủ lên những sản phẩm thiếu sức sống. Nó là quá trình liên tục, nơi người thầy truyền nền tảng, người trẻ thêm sáng tạo và cộng đồng chấp nhận sự thay đổi miễn vẫn giữ được "hồn" nghề. Dù máy móc hay trào lưu mới có thay đổi đến đâu, giá trị cốt lõi vẫn nằm ở bàn tay, con mắt thẩm mỹ và thái độ có trách nhiệm với nghề. Khi những yếu tố này gặp nhau trong cùng một xưởng gỗ, điêu khắc gỗ không chỉ được giữ nghề, mà còn được nâng lên thành tiếng nói văn hóa của thời mình.
