Từ nhà máy điện đến hệ sinh thái năng lượng xanh liên vùng
Trung tâm năng lượng tái tạo theo mô hình hệ sinh thái là khu vực tập trung các dự án điện gió, điện mặt trời và các nguồn năng lượng sạch khác, đồng thời gắn chặt với công nghiệp chế tạo, hạ tầng cảng biển – logistics, dịch vụ kỹ thuật, chuỗi cung ứng năng lượng, hoạt động nghiên cứu – đổi mới sáng tạo và đào tạo nhân lực, nhằm tạo nền tảng phát triển năng lượng bền vững và giá trị kinh tế dài hạn cho quốc gia. Điểm đáng chú ý là Việt Nam chủ động chuyển từ tư duy phát triển nhà máy điện đơn lẻ sang mô hình trung tâm năng lượng tái tạo định hình như một hệ sinh thái năng lượng xanh đa tầng. Thay vì chỉ coi dự án điện gió hay điện mặt trời là công trình phát điện, các trung tâm này được thiết kế để kết nối với công nghiệp, hạ tầng, dịch vụ và nguồn nhân lực, tạo chuỗi giá trị khép kín. Đây là bước đi mang tính chiến lược, vì nếu tiếp tục đầu tư phân tán, Việt Nam sẽ khó xây được nền tảng công nghiệp đủ mạnh cho chuyển dịch năng lượng lâu dài.
Hội thảo Hà Nội và tín hiệu chính sách: hệ sinh thái là hướng đi bắt buộc
Ngày 8/9 tại Hà Nội, Cục Điện lực thuộc Bộ Công Thương phối hợp với Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức (GIZ) tổ chức Hội thảo “Thúc đẩy phát triển Trung tâm Năng lượng tái tạo tại Việt Nam” trong khuôn khổ Dự án TEV do Chính phủ Đức tài trợ. Sự kiện này không chỉ là một buổi trao đổi kỹ thuật, mà là tín hiệu chính sách cho thấy Việt Nam lựa chọn trung tâm năng lượng tái tạo như hạt nhân của hệ sinh thái năng lượng xanh. Phát biểu khai mạc, ông Tăng Thế Hùng nhấn mạnh rằng trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng tăng tốc, phát triển năng lượng tái tạo phải gắn với công nghiệp, hạ tầng, chuỗi cung ứng, khoa học công nghệ và nguồn nhân lực. Đây là một tuyên bố có thể coi như “kim chỉ nam”: nếu năng lượng sạch không đi cùng nội địa hóa chuỗi giá trị, chúng ta sẽ chỉ nhập thiết bị và xuất điện thô, bỏ lỡ cơ hội nâng cấp nền sản xuất. Việc đưa định hướng trung tâm công nghiệp – dịch vụ năng lượng tái tạo liên vùng vào Quy hoạch điện VIII điều chỉnh cho thấy tư duy quy hoạch đã thay đổi theo hướng hệ thống hơn.
Thiết kế hệ sinh thái trung tâm năng lượng tái tạo: công nghiệp, hạ tầng và chuỗi cung ứng
Nghiên cứu ban đầu hoàn thành tháng 7/2025 đã đề xuất mô hình trung tâm năng lượng tái tạo như một hệ sinh thái tích hợp giữa phát triển nguồn năng lượng, công nghiệp chế tạo, hạ tầng – dịch vụ hỗ trợ, nghiên cứu – đổi mới sáng tạo và đào tạo nguồn nhân lực. Nói thẳng, đây là cách tiếp cận duy nhất có thể biến tiềm năng gió, nắng thành sức mạnh công nghiệp, thay vì chỉ là con số công suất trên giấy. Tại hội thảo, các bên bàn sâu về lựa chọn địa điểm, phát triển hạ tầng, cảng biển, logistics, cơ chế quản trị – đầu tư, chuỗi cung ứng năng lượng, nội địa hóa, vận hành – bảo dưỡng và đào tạo nhân lực. Điều này cho thấy trung tâm năng lượng tái tạo không thể chỉ là cụm dự án điện; nó phải được thiết kế như một vùng công nghiệp năng lượng với khả năng sản xuất thiết bị, dịch vụ O&M, kiểm định, R&D. Theo bà Christiana Hageneder, các trung tâm này có thể giúp Việt Nam củng cố nền tảng công nghiệp trong nước và nâng cao vị thế doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng năng lượng tái tạo khu vực.
Tận dụng năng lực sẵn có và bài học quốc tế để xây chuỗi giá trị nội địa
Đại diện Viện Dầu khí Việt Nam và Petrovietnam khẳng định Việt Nam đã có một số năng lực nền tảng để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị điện gió ngoài khơi: chế tạo kết cấu thép, công trình ngoài khơi, cảng biển, logistics và nhân lực kỹ thuật. Vấn đề không phải là xuất phát điểm bằng không, mà là cách tổ chức những năng lực rời rạc này thành một hệ sinh thái năng lượng xanh đồng bộ. Nếu trung tâm năng lượng tái tạo được đặt đúng vị trí, với hạ tầng cảng và đất công nghiệp phù hợp, những năng lực hiện hữu sẽ trở thành trụ cột cho chuỗi cung ứng năng lượng trong nước. Kinh nghiệm quốc tế nhấn mạnh rằng không có một mô hình trung tâm năng lượng tái tạo duy nhất áp dụng cho mọi nước. Đức phát triển Cuxhaven trên nền đầu tư dài hạn vào cảng biển, đất công nghiệp và logistics chuyên dụng; Trung Quốc xây các cụm công nghiệp quy mô lớn tích hợp chế tạo, R&D, thử nghiệm, chứng nhận, cảng, O&M và đào tạo; Anh cho thấy giá trị kinh tế dài hạn đến từ dịch vụ vận hành – bảo dưỡng; Đan Mạch chuyển đổi hạ tầng dầu khí hiện hữu để phục vụ điện gió ngoài khơi. Việt Nam cần chọn lọc, không sao chép, dựa trên lợi thế miền Trung và miền Nam đang được nghiên cứu như các vùng trọng điểm.
Hướng đi tiếp theo: trung tâm đa vùng gắn chuyển dịch năng lượng bền vững
Các nghiên cứu tiếp theo đang được triển khai để đánh giá điều kiện và tiềm năng phát triển mô hình trung tâm năng lượng tái tạo, tập trung vào miền Trung và miền Nam, đồng thời làm rõ khoảng trống hạ tầng, yêu cầu pháp lý – tài chính và năng lực công nghiệp hiện hữu. Đây sẽ là cơ sở để Chính phủ và các địa phương quyết định khu vực nào đủ điều kiện hình thành trung tâm liên vùng, và khu vực nào cần đầu tư bổ sung để tham gia vào chuỗi cung ứng năng lượng. Ý nghĩa lớn nhất của các trung tâm năng lượng tái tạo là đặt phát triển năng lượng bền vững vào đúng chỗ: gắn với nền công nghiệp trong nước và chuỗi giá trị dài hạn, chứ không chỉ là mục tiêu công suất. Nếu Việt Nam kiên trì với mô hình hệ sinh thái năng lượng xanh, khuyến khích nội địa hóa, đồng thời duy trì hợp tác với các đối tác quốc tế như GIZ trong nghiên cứu và xây dựng bằng chứng chính sách, hệ thống trung tâm năng lượng tái tạo đa vùng sẽ trở thành trụ cột cho chuyển dịch năng lượng, tạo việc làm chất lượng và nâng cao sức cạnh tranh công nghiệp. Ngược lại, nếu chấp nhận những dự án rời rạc, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội vàng để tái cấu trúc nền kinh tế theo hướng xanh và có giá trị gia tăng cao.
