Kế thừa có chọn lọc, không phải giữ nguyên
Sách giáo khoa thống nhất là bộ tài liệu học tập dùng chung trên toàn quốc, được biên tập theo yêu cầu của chương trình và kế thừa có chọn lọc những nội dung đã qua sử dụng, kiểm chứng. Đây là hướng đi hợp lý hơn việc làm lại toàn bộ, nhưng chỉ khi việc chọn lọc dựa trên chất lượng chứ không phải thuận tiện.
Bộ Giáo dục và Đào tạo dự kiến rà soát, hoàn thiện Chương trình giáo dục phổ thông năm 2018 và xây dựng bộ sách từ lớp 1 đến lớp 12, áp dụng từ năm học 2028-2029. Thứ trưởng Thường trực Phạm Ngọc Thưởng nêu kế hoạch này tại hội nghị ở Hà Nội ngày 22/10/2026. Mốc thời gian đặt ra sức ép đáng kể: biên soạn mới hoàn toàn còn phải qua xây dựng cấu trúc, thực nghiệm, thẩm định và chỉnh sửa. Trong khi đó, các sách hiện hành đã được dùng trong thực tế, nên có thể cung cấp bằng chứng về nội dung, bài tập và hoạt động học tập phù hợp.
Một nền tảng cốt lõi, nhiều nguồn đối chiếu
Phương án được đề xuất là lấy bộ sách đã được lựa chọn làm nền tảng cốt lõi về cấu trúc, trình tự nội dung và cách tổ chức bài học; các bộ sách khác đã được phê duyệt sẽ là nguồn tham khảo, đối chiếu và bổ sung. Cách làm này tránh hai cực đoan: phủ nhận toàn bộ thành quả đã có hoặc giữ nguyên mọi nội dung chỉ vì chúng từng được sử dụng.
Tiêu chí quyết định phải là yêu cầu cần đạt của chương trình, không phải nguồn gốc của một bài học hay ngữ liệu. Nội dung phù hợp có thể tiếp tục sử dụng; phần chưa đáp ứng cần được sửa, thay hoặc loại bỏ sau đánh giá. Mỗi bộ sách hiện hành từng chiếm khoảng 20% đến 50% thị phần, tạo ra kinh nghiệm triển khai trên quy mô đáng kể. Tuy vậy, độ phổ biến không tự động chứng minh chất lượng: kết quả dạy học và phản hồi thực tế mới nên quyết định nội dung nào được kế thừa.
Rà soát phải minh bạch và có người chịu trách nhiệm
Kế thừa có điều kiện chỉ đáng tin nếu quy trình rà soát cho thấy rõ nội dung nào được giữ, nội dung nào sửa và căn cứ của từng quyết định. Cần đối chiếu từng môn, từng cấp học với chuẩn đầu ra; đánh giá độ phù hợp lứa tuổi, tính chính xác, khả năng tổ chức dạy học và kết quả sử dụng. Thực nghiệm, thẩm định độc lập và công khai giải trình sẽ giúp tránh tình trạng chọn lọc theo cảm tính hoặc lợi ích của một nhóm.
Trách nhiệm cũng cần được phân định: cơ quan quản lý chịu trách nhiệm về chuẩn và tiến độ; nhóm biên soạn về độ chính xác, tính sư phạm; hội đồng thẩm định về phản biện chất lượng; nhà trường và giáo viên cung cấp phản hồi thực tiễn. Đây không phải việc có thể giao cho một khâu rồi coi như hoàn tất. Khi sách giáo khoa lớp 1 mở đầu bộ sách thống nhất, sai sót về độ khó hay cách tổ chức bài học có thể ảnh hưởng trực tiếp đến trải nghiệm học tập của trẻ và việc chuẩn bị của gia đình.
Giảm xáo trộn, nhưng không đánh đồng với miễn phí
Giữ lại những nội dung phù hợp có lợi thiết thực: giáo viên có thể phát huy kinh nghiệm và học liệu tích lũy, còn trường học, học sinh và gia đình tránh phải thích ứng với một hệ thống hoàn toàn mới. Đây cũng là lý do kế thừa giúp hạn chế lãng phí nguồn lực xã hội mà vẫn có thể dành công sức cho những phần cần cập nhật.
Tuy nhiên, dùng chung một bộ sách không tự giải quyết mục tiêu miễn phí sách giáo khoa. Thông tin hiện có chưa nêu cơ chế, lộ trình hay trách nhiệm cụ thể để thực hiện mục tiêu đó; vì vậy không nên gộp hai chủ trương thành một lời hứa đã được bảo đảm. Cơ quan quản lý cần làm rõ cách rà soát, ai chịu trách nhiệm từng khâu và chính sách đưa sách đến học sinh ra sao. Kết luận nên rõ ràng: thống nhất chỉ có ý nghĩa khi đi cùng chất lượng có thể kiểm chứng, quy trình minh bạch và giải pháp tiếp cận thực tế.
