Quyết định tạm dừng mua sắm và bài toán không để học sinh “học chay”
Chính sách tạm dừng gói mua sắm sách giáo khoa để chuyển sang cấp phát miễn phí có chọn lọc và hỗ trợ linh hoạt là quyết định điều chỉnh cách dùng ngân sách giáo dục nhằm tránh lãng phí nhưng đồng thời phải bảo đảm học sinh vẫn có đủ sách học tập để theo kịp chương trình, không rơi vào cảnh thiếu tài liệu học tập kéo dài ngay trong những tuần đầu năm học mới.
UBND thành phố Huế thông báo tạm dừng gói mua sắm sách giáo khoa trị giá hơn 12 tỷ đồng để phát miễn phí, chuyển sang giải pháp hỗ trợ linh hoạt cho học sinh trên địa bàn. Trong khi đó, tới thời điểm đầu năm học, khoảng 21% học sinh toàn thành phố vẫn chưa có sách giáo khoa bản in, thiếu nhiều nhất là khối lớp 12. Con số này cho thấy khoảng trống rất rõ giữa chủ trương nhân văn cấp sách giáo khoa miễn phí và khả năng thực thi trong bối cảnh chương trình, sách liên tục điều chỉnh. Nói cách khác, Huế đang phải chọn giữa làm “đủ, nhanh nhưng dễ lãng phí” và “đi chậm hơn để khỏi tốn kém ngân sách cho những bộ sách chỉ dùng được ngắn hạn”.
Vì sao Huế “phanh gấp” sách giáo khoa miễn phí đại trà?
Quyết định tạm dừng miễn đại trà sách giáo khoa phổ thông không phải là bước lùi về hỗ trợ giáo dục, mà là động tác phanh gấp cần thiết khi bối cảnh thay đổi: chương trình đang được yêu cầu sửa, sách sẽ thay, trong khi ngân sách có hạn và phải chịu trách nhiệm trước việc chi cho những bộ sách có thể sớm lỗi thời.
Trước đó, Huế dự tính mua hơn 133.000 bộ sách giáo khoa để cho học sinh mượn, với tổng kinh phí khoảng 28,2 tỷ đồng. Tuy nhiên, phiên đấu thầu ngày 29/8 không có nhà thầu tham gia. Sau khi rà soát, nhu cầu thực tế giảm còn 52.824 bộ, tương ứng hơn 12 tỷ đồng. Cùng lúc, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm năm học mới, trong đó có nội dung sửa đổi đồng bộ chương trình giáo dục và sách giáo khoa. Tiếp đó, Phó Thủ tướng yêu cầu hoàn thiện chương trình phổ thông 2018 và biên soạn một bộ sách giáo khoa thống nhất dùng toàn quốc. Trong bối cảnh đó, Ban Thường vụ Thành ủy Huế thống nhất lùi thời gian miễn đại trà sách giáo khoa để tránh nguy cơ lãng phí ngân sách khi sách mua về chỉ sử dụng được trong thời gian ngắn.
Khoảng trống 21%: Học sinh thiếu sách và giải pháp tạm thời
Điều đáng lo nhất hiện nay không phải là chuyện Huế có miễn phí sách giáo khoa cho toàn bộ học sinh hay không, mà là thực tế hơn 1/5 học sinh đã bước vào năm học mới trong tình trạng thiếu tài liệu học tập, trong khi lớp 12 – năm bản lề – lại là nhóm thiếu nhiều nhất. Đây là thước đo cụ thể cho chất lượng thực thi chính sách.
Theo Sở Giáo dục và Đào tạo, khoảng 21% học sinh toàn thành phố chưa có sách giáo khoa bản in để học. Trong thời gian chờ sách, ngành giáo dục yêu cầu các trường vẫn tổ chức dạy học bình thường, đồng thời hướng dẫn phụ huynh, học sinh khai thác kho học liệu số và sách điện tử học sinh do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cung cấp miễn phí. Với các đầu sách đã in từ những năm trước (trừ sách được chỉnh sửa, phê duyệt lại), phụ huynh có thể tiếp tục dùng; những nội dung cập nhật được công bố dưới dạng PDF. Giáo viên được khuyến nghị tổ chức cho học sinh mượn sách bạn, dùng bản điện tử hoặc photocopy phần cần thiết để bảo đảm có tài liệu theo bài và không phải “học chay”. Đây là những giải pháp tình thế, giảm áp lực phải mua sách gấp, nhưng không thể kéo dài nếu không muốn chất lượng dạy – học bị bào mòn.
Từ sách điện tử đến quỹ vì người nghèo: Bước chuyển sang mô hình hỗ trợ linh hoạt
Thay vì dồn toàn bộ ngân sách vào một gói mua sắm sách giáo khoa miễn phí đại trà, Huế đang chuyển sang mô hình hỗ trợ giáo dục đa nguồn, linh hoạt theo nhóm đối tượng và hình thức tài liệu. Cách tiếp cận này hợp lý nếu đi kèm cam kết rõ ràng: không để bất cứ học sinh nào bị bỏ lại vì thiếu sách, dù ở miền núi hay nội thành.
Thành phố yêu cầu ngành giáo dục làm việc với Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam để bảo đảm đủ nguồn sách cung ứng cho các nhà sách, đơn vị phân phối trước ngày 15/9, phấn đấu đến mốc này học sinh có đủ sách. Đối với học sinh hộ nghèo, cận nghèo, hoàn cảnh khó khăn, học sinh dân tộc thiểu số vùng miền núi, Huế sẽ dùng Quỹ vì người nghèo và các nguồn vận động hợp pháp khác để cấp phát sách giáo khoa miễn phí. Về lâu dài, khi chương trình và sách ổn định, thành phố sẽ xem xét bố trí ngân sách mua sách cho học sinh mượn theo hình thức mượn – trả hằng năm. Song song, việc khai thác sách điện tử học sinh, học liệu số và hệ thống mượn – luân chuyển sách trong trường cần được tổ chức nghiêm túc, tránh biến “giải pháp linh hoạt” thành gánh nặng xoay xở cho từng phụ huynh riêng lẻ.
Kết luận: Miễn phí thôi chưa đủ, phải miễn phí đúng lúc và dùng được lâu
Câu chuyện sách giáo khoa miễn phí ở Huế cho thấy một bài học rõ ràng: hỗ trợ giáo dục không chỉ là bỏ ngân sách mua sách, mà là thiết kế chính sách bền vững, đi trước một bước so với thay đổi chương trình. Một bộ sách phát miễn phí nhưng nhanh chóng bị thay thế cũng là một dạng lãng phí – không chỉ tiền mà còn niềm tin của phụ huynh và học sinh.
Việc lùi chủ trương miễn đại trà sách giáo khoa phổ thông có thể gây thất vọng nhất thời, nhưng sẽ là quyết định đúng nếu đi kèm ba cam kết: bảo đảm mọi học sinh đều có tài liệu học tập ở mức tối thiểu (kể cả bằng sách điện tử, sách mượn); ưu tiên hỗ trợ trực tiếp cho nhóm yếu thế qua các quỹ xã hội; và xây dựng cơ chế phát hành sách học sinh theo hướng dùng lâu, mượn – trả nhiều năm. Khi đó, miễn phí không còn là khẩu hiệu, mà trở thành một chính sách vừa nhân văn, vừa tính toán được chi phí – lợi ích cho ngân sách và cho tương lai học sinh Huế.
