Khi di sản bước vào không gian số: từ bức ảnh đến kho dữ liệu sống
Số hóa di sản Việt là quá trình dùng công nghệ số – từ ảnh chụp độ phân giải cao, mô hình 3D, thực tế ảo đến cơ sở dữ liệu trực tuyến – để ghi lại, lưu trữ và mở cửa kho tàng di tích lịch sử, lễ hội, hiện vật cho công chúng ở mọi nơi, đồng thời tạo ra những trải nghiệm du lịch trải nghiệm số bổ sung cho việc tham quan trực tiếp, chứ không thay thế nó. Trong bối cảnh nhiều di tích xuống cấp, lễ hội chịu áp lực thương mại hóa, việc biến mỗi bức ảnh, mỗi bản quét 3D thành một “bản sao số” là lựa chọn mang tính chiến lược hơn là trào lưu công nghệ. Hưng Yên và Ninh Bình đang cho thấy: nếu coi dữ liệu số là nền tảng, công nghệ bảo tồn văn hóa là công cụ, thì di sản có thể sống lâu hơn và sinh lợi tốt hơn.
Hưng Yên: bảo tàng ảo, VR360 và tham vọng số hóa toàn bộ di tích
Hưng Yên đang đi theo hướng táo bạo: đưa toàn bộ di sản vào không gian số như một hạ tầng văn hóa mới. Với website baotanghungyen.vn, người dân và du khách không cần đến trực tiếp bảo tàng vẫn có thể xem bảo vật quốc gia, bộ sưu tập và hiện vật quý qua ảnh lưu trữ di sản kèm thuyết minh đa ngôn ngữ. Bảo tàng tỉnh đã số hóa hơn 250 hiện vật, trong đó có 5 bảo vật quốc gia, xây dựng tour tham quan 3D và ứng dụng mã QR để giới thiệu hiện vật. Đây không chỉ là bảo tồn di tích lịch sử trên màn hình; đó là cách mở rộng giờ mở cửa của bảo tàng lên 24/7, ở mọi nơi có internet. Ở đền An Lạc, mô hình tham quan VR360 cho phép du khách xoay 360 độ, thay đổi góc nhìn, khám phá kiến trúc tiền tế, hậu cung, lăng mộ bằng điện thoại thông minh. Trải nghiệm này biến một chuyến đi ngắn thành hành trình có thể lặp lại nhiều lần, mỗi lần với một góc nhìn mới.
Dữ liệu số: từ bài toán quản lý đến động lực kinh tế du lịch
Điểm đáng nói ở Hưng Yên không chỉ là vài ứng dụng lẻ tẻ, mà là cách tỉnh này coi số hóa di sản Việt như một hạ tầng chiến lược. Hưng Yên hiện có 3.716 di tích lịch sử – văn hóa, 12 bảo vật quốc gia và 1.152 lễ hội truyền thống. Khối tài nguyên khổng lồ ấy vừa là lợi thế, vừa là gánh nặng nếu vẫn quản lý bằng sổ sách và trí nhớ cán bộ. Kế hoạch hạ tầng văn hóa số xác định dữ liệu số là nền tảng, công nghệ số là công cụ, đổi mới sáng tạo là động lực và giá trị văn hóa truyền thống là cốt lõi. Nói cách khác, mỗi ảnh chụp, mỗi bản đồ số du lịch, mỗi mã QR không chỉ phục vụ tham quan mà còn là “tài sản số” có thể khai thác cho nghiên cứu, giáo dục, phát triển sản phẩm văn hóa và du lịch trải nghiệm số. Khi bản đồ số du lịch tích hợp thông tin di tích, lễ hội, điểm đến, du khách có thể tự thiết kế hành trình, còn địa phương có thêm dữ liệu để tính toán sản phẩm và dòng khách.
Ninh Bình: làm mới những địa chỉ đỏ bằng trải nghiệm và hình ảnh sáng tạo
Nếu Hưng Yên nhấn mạnh vào hạ tầng dữ liệu, Ninh Bình lại cho thấy sức mạnh của việc kể lại câu chuyện di sản bằng trải nghiệm và hình ảnh. Tại Di tích quốc gia đặc biệt Đền Trần Thương, chương trình giáo dục trải nghiệm “Hành trình theo dấu kho lương Trần Thương” tái hiện câu chuyện hậu cần thời Trần, cho học sinh hóa thân thành dân và binh sĩ, thực hiện nhiệm vụ góp lương, bảo vệ và vận chuyển kho lương. Qua từng thử thách, lịch sử không còn là dòng chữ khô khan mà là ký ức vận động trên sân chơi. Trên địa bàn, các địa chỉ đỏ như quần thể đền thờ liệt sĩ khu vực Hà Nam, đền thờ 10 nữ dân quân pháo phòng không Lam Hạ, nhà tưởng niệm Lương Khánh Thiện được kết nối thành những tuyến giáo dục truyền thống thu hút học sinh và du khách. Dự án “Lam Hạ – Những bông hoa bất tử” dùng trí tuệ nhân tạo để tái hiện Lam Hạ năm 1966 qua 20 bức tranh, biến dữ liệu lịch sử thành chuỗi hình ảnh cảm xúc. Đây chính là công nghệ bảo tồn văn hóa theo cách gần với thói quen tiếp nhận của thế hệ trẻ.
Từ du lịch về nguồn đến du lịch trải nghiệm số: cơ hội và trách nhiệm
Ninh Bình hiện có hơn 5.000 di tích, trong đó có một di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới, 8 di tích quốc gia đặc biệt, gần 300 di tích quốc gia và trên 800 di tích cấp tỉnh. Với mật độ di sản dày như vậy, việc phát triển du lịch văn hóa, du lịch về nguồn không thể dừng ở chuyện “thêm điểm tham quan vào tour”. Tỉnh đang phát huy giá trị các di tích lịch sử, cách mạng, từng bước hình thành loại hình du lịch về nguồn, đưa những địa chỉ đỏ trở thành điểm đến hấp dẫn, đồng thời tạo sức hút để trở thành đô thị di sản thiên niên kỷ và điểm sáng trên bản đồ du lịch. Thực tế cho thấy, sản phẩm du lịch chỉ bền khi tạo được cơ hội tương tác, trải nghiệm và cảm nhận chiều sâu lịch sử, văn hóa. Công nghệ số – từ ảnh lưu trữ di sản, AI, VR đến bản đồ số – là công cụ mạnh, nhưng nó đặt ra trách nhiệm: phải số hóa đi kèm thuyết minh chuẩn xác, tôn trọng ngữ cảnh, tránh biến ký ức tập thể thành nội dung giải trí rời rạc.
