Đầm Thị Nại: từ mặt nước quen thuộc thành di sản sinh thái có tiếng nói
Triển lãm ảnh thiên nhiên “Đầm Thị Nại: Di sản thiên nhiên đáng được gìn giữ” là hoạt động kết hợp nghiên cứu khoa học với nhiếp ảnh môi trường, minh họa và phim tài liệu để kể một câu chuyện đa chiều về cảnh quan, hệ sinh thái, đời sống cộng đồng và các hoạt động sinh kế gắn liền với vùng đầm rộng khoảng 50 km² này. Đây không chỉ là một cuộc trưng bày đẹp mắt; đó là một tuyên bố rằng một vùng đầm lầy ven biển năng động, chịu tác động của thủy triều, dòng chảy sông theo mùa, khí hậu và hoạt động của con người, xứng đáng được nhìn nhận như một di sản sinh thái cần được bảo vệ, nghiên cứu và tham gia vào các quyết định phát triển, thay vì bị xem như vùng đất thấp, dễ bị hi sinh cho những lợi ích ngắn hạn.
Ngôn ngữ hình ảnh: khi khoa học bước ra khỏi phòng thí nghiệm
Điểm đáng giá nhất của triển lãm là cách ngôn ngữ hình ảnh được dùng để kéo khoa học ra khỏi những báo cáo dày cộp và đặt vào cuộc đối thoại với cộng đồng. Tại Trung tâm Khám phá khoa học và Đổi mới sáng tạo – ExploraScience Quy Nhơn, Viện Nghiên cứu vì sự phát triển Pháp (IRD) phối hợp với Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội (USTH) khai mạc không gian trưng bày gồm 50 tác phẩm của Nicolas Cornet, Vũ Khôi Nguyên, Alexis Chaigneau cùng các minh họa nguyên bản của Paul Rey. Thông qua những khung hình về rừng ngập mặn, mặt nước khi triều lên – xuống, sinh kế trên đầm, người xem không cần hiểu thuật ngữ chuyên môn vẫn cảm nhận được nhịp thở của một hệ sinh thái vùng đầm, và nhận ra rằng bảo vệ đầm lầy là bảo vệ chính nền tảng cho cuộc sống của cư dân ven đầm hiện tại lẫn tương lai.
Những tầng chuyện trong một vùng đầm lầy luôn vận động
Đầm Thị Nại kết nối với sông Kôn, sông Hà Thanh và thông ra Biển Đông, diễn ra sự trao đổi liên tục của nước, trầm tích, chất dinh dưỡng và sinh vật giữa lục địa và đại dương. Chính tính “luôn vận động” này khiến vùng đầm trở thành phòng thí nghiệm tự nhiên cho các nhà khoa học và là nguồn cảm hứng cho nhiếp ảnh môi trường. Từ tháng 4-2025 đến tháng 7-2026, nhóm nghiên cứu IRD và USTH đã thực hiện 8 đợt khảo sát thực địa, thu thập và phân tích hàng trăm mẫu nước, trầm tích để hiểu cơ chế hoạt động của đầm, biến đổi theo mùa và chất lượng môi trường. Những dữ liệu ấy được chuyển hóa thành hình ảnh: rừng ngập mặn Cồn Chim – “hòn ngọc xanh” giữa đầm, những giề lưới, con thuyền, khuôn mặt người lao động… cho thấy di sản sinh thái ở đây vừa mong manh trước áp lực phát triển, vừa mạnh mẽ nhờ khả năng tự điều chỉnh nếu được tôn trọng giới hạn chịu tải.
Sinh kế ven đầm và đường ranh giữa khai thác, bảo tồn
Triển lãm không tô hồng Đầm Thị Nại như một bức tranh phong cảnh thuần túy; các tác phẩm ảnh và phim “Mùa Thị Nại” cho thấy rõ đời sống cộng đồng gắn với mặt nước, cùng những thách thức mà hệ sinh thái này đang đối mặt. Nguồn lợi thủy sản, dịch vụ hệ sinh thái, cơ hội du lịch đã tạo nên sinh kế, bản sắc và chất lượng cuộc sống cho cư dân địa phương, nhưng đi kèm nguy cơ vượt quá giới hạn chịu tải của đầm. Một câu nói tại lễ khai mạc nên được xem như lời nhắc: muốn bảo tồn và phát triển Đầm Thị Nại, phải hiểu rõ hệ sinh thái này, xác định những gì cần bảo vệ, những gì có thể khai thác và mức độ khai thác phù hợp. Bảo tồn không đồng nghĩa với đóng cửa phát triển; mục tiêu là bảo tồn để phát triển, tạo thêm nguồn lực cho chính công tác bảo tồn – và triển lãm đã dùng hình ảnh để đặt câu hỏi liệu chúng ta có đủ tỉnh táo để làm điều đó.
Triển lãm như lời mời tham gia bảo vệ di sản sinh thái
Việc triển lãm “Đầm Thị Nại: Di sản thiên nhiên đáng được gìn giữ” diễn ra đến ngày 25-3-2027, phục vụ người dân và du khách tham quan, tìm hiểu, khám phá những giá trị của vùng đầm, là một lựa chọn chính trị theo nghĩa tốt nhất: trả lại tiếng nói cho một hệ sinh thái vốn bị xem là vùng rìa. Thay vì thông điệp khô cứng, những khung hình đã nói hộ rằng bảo vệ đầm lầy không chỉ là chuyện của cơ quan quản lý hay nhà khoa học; đó là trách nhiệm chung của cộng đồng, doanh nghiệp, người làm du lịch và cả người trẻ yêu nhiếp ảnh môi trường. Nếu sau khi bước ra khỏi không gian trưng bày, người xem bắt đầu đặt câu hỏi về giới hạn khai thác, về lựa chọn phát triển ít tổn hại hơn, thì triển lãm đã hoàn thành vai trò của một hình thức truyền thông di sản sinh thái: đánh thức khả năng tham gia và cùng chịu trách nhiệm.
