Triển lãm ảnh Bắc Ninh xưa và nay: khi ký ức trở thành kim chỉ nam phát triển
Triển lãm ảnh “Bắc Ninh xưa và nay” là sự kiện trưng bày hơn 250 tư liệu ảnh lịch sử, ảnh báo chí và ảnh nghệ thuật về vùng đất Kinh Bắc, được tổ chức để ghi lại lịch sử, di sản văn hóa Bắc Ninh, chiến tranh, công cuộc kiến thiết và diện mạo phát triển hiện nay, qua đó kết nối ký ức cộng đồng với định hướng tương lai của địa phương.
Điều đáng nói là triển lãm ảnh Bắc Ninh này không chỉ trưng bày cho đẹp mắt, mà đặt ra một luận điểm rõ ràng: phát triển không được đánh đổi cội nguồn. Chủ tịch Hội Nhà báo tỉnh nhấn mạnh, Bắc Ninh càng “vươn lên phát triển mạnh mẽ” thì càng phải ý thức mình bắt đầu từ đâu. Trong không khí phấn khởi chào mừng tỉnh trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, thông điệp ấy không mang tính hoài niệm, mà là lời nhắc về trách nhiệm với lịch sử Kinh Bắc. Vì thế, triển lãm trở thành một tuyên bố: ảnh xưa và nay không chỉ ghi nhớ quá khứ mà còn định hình cách Bắc Ninh bước vào tương lai.
Bố cục bốn chuyên đề: dòng chảy lịch sử Kinh Bắc qua hơn 250 tác phẩm
Từ ngày 18 đến 21/9, tại Trung tâm Văn hóa và Xúc tiến Du lịch Bắc Ninh ở phường Bắc Giang, hơn 250 tác phẩm nhiếp ảnh được sắp xếp thành một dòng chảy liên tục từ quá khứ đến hiện tại. Cách tổ chức nội dung cho thấy ban tổ chức không ghép ngẫu nhiên ảnh xưa và nay, mà xây dựng một trục thời gian để người xem đọc được lịch sử Kinh Bắc bằng mắt. Nói cách khác, đây là một “cuốn sử ảnh” có chủ đích, thay vì một phòng tranh hoài cổ.
Phần mở đầu về Chủ tịch Hồ Chí Minh và các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước với Bắc Ninh nhắc lại 21 lần Bác Hồ về thăm, làm việc với địa phương, khẳng định vị trí của vùng đất này trong lịch sử cả nước. Từ những dấu mốc chính trị ấy, mạch trưng bày chuyển sang chuyên đề “Bắc Ninh - Kinh Bắc ngàn năm văn hiến”, nơi đình, đền, chùa, làng cổ, làng nghề và lễ hội hiện lên như hệ trục của di sản văn hóa Bắc Ninh. Ở đây, Quan họ không bị biến thành biểu tượng đóng khung, mà gắn với hình ảnh nghệ nhân, liền anh, liền chị đang gìn giữ và trao truyền di sản trong đời sống hàng ngày. Đó là lựa chọn dứt khoát: di sản phải được thấy trong chuyển động, không phải trong tủ kính.
Chiến tranh, kiến thiết và Bắc Ninh hôm nay: ảnh báo chí thành tư liệu lịch sử
Lõi cảm xúc của triển lãm nằm ở hai chuyên đề nối tiếp nhau: Bắc Ninh trong đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, rồi “Bắc Ninh hôm nay – hội nhập và phát triển”. Những bức tư liệu ảnh lịch sử chiến tranh, phong trào cách mạng, đời sống hậu phương cho thấy phía sau các sự kiện là những con người rất cụ thể. Khi chuyển sang giai đoạn khôi phục sản xuất và kiến thiết, người xem nhận ra một mạch liền: những người từng đi qua bom đạn chính là người dựng lại phố phường, nhà máy, làng xóm.
Chuyên đề về Bắc Ninh hiện nay chiếm dung lượng lớn nhất, với khu công nghiệp, dây chuyền công nghệ cao, hạ tầng, đô thị mới, cùng hình ảnh công nhân, kỹ sư, doanh nhân, nông dân, bác sĩ, giáo viên và người trẻ – nơi con người được đặt ở trung tâm câu chuyện phát triển. Từ góc nhìn nghề báo, ban tổ chức nhắc lại một điều quan trọng: giá trị của ảnh báo chí tăng lên theo thời gian khi được lưu trữ và chú thích đầy đủ, vì “một khuôn hình hôm nay có thể thành tư liệu lịch sử ngày mai”. Ở đây, ảnh báo chí được nâng khỏi vai trò minh họa để trở thành chứng nhân lịch sử.
Tư liệu ảnh được tuyển chọn công phu: ký ức không thể giao phó cho sự may rủi
Triển lãm do Hội Nhà báo tỉnh Bắc Ninh chủ trì, phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Báo và Phát thanh, Truyền hình Bắc Ninh cùng nhiều cơ quan khác tổ chức, với gần 300 tác phẩm ảnh được tuyển chọn từ Thông tấn xã Việt Nam, bảo tàng, trung tâm lưu trữ, cơ quan báo chí và các nghệ sĩ, nhà nghiên cứu. Cách làm này cho thấy một thái độ nghiêm túc với tư liệu ảnh lịch sử: không trông chờ vào vài bộ sưu tập cá nhân, mà xây dựng một kho chung được đối chiếu nguồn gốc, thời gian, địa điểm và giá trị thông tin.
Không gian trưng bày rộng khoảng 500–800m², được thiết kế hiện đại, kết hợp công nghệ số để công chúng dễ tiếp cận. Nhưng đáng khen nhất là ý thức lưu trữ: nếu ảnh báo chí chỉ dùng cho một bản tin rồi bị bỏ quên, chúng sẽ mất chú thích, nhân vật, địa điểm và không thể trở thành tư liệu lịch sử đáng tin cậy. Triển lãm gửi một thông điệp thẳng thắn đến các cơ quan báo chí và quản lý văn hóa: số hóa, hệ thống hóa và bảo quản kho ảnh không còn là lựa chọn, mà là điều kiện để di sản văn hóa Bắc Ninh được trao truyền.
Ai cần xem triển lãm này – và giới hạn không thể tránh của một “cuốn sử bằng ảnh”
“Bắc Ninh xưa và nay” không chỉ dành cho những người muốn tìm lại ký ức; với người trẻ, đây là cách trực quan để thấy quê hương đã đi qua những giai đoạn nào trước khi có diện mạo hiện tại, còn với những người đang sống giữa đổi thay, triển lãm giúp họ nhìn kỹ hơn vào những gì đang hiện hữu quanh mình – vì chính các khuôn hình hôm nay sẽ là tư liệu của ngày mai. Ở tầm cộng đồng, đó là lời mời mỗi người tự soi mình trong lịch sử Kinh Bắc, thay vì đứng ngoài như khách tham quan.
Dù vậy, cần thừa nhận một giới hạn quan trọng: một triển lãm ảnh không thể kể hết lịch sử của một vùng đất. Hơn 250 tác phẩm, dù được chọn lọc kỹ, vẫn chỉ là những lát cắt. Chúng không thay thế các công trình nghiên cứu, mà tạo ra một “cửa ngõ bằng hình ảnh” để công chúng bước vào lịch sử và di sản văn hóa Bắc Ninh. Giá trị lớn nhất của triển lãm ảnh Bắc Ninh xưa và nay nằm ở chỗ nó chứng minh: ký ức không phải thứ để cất vào kho lưu trữ, mà là nền tảng để cộng đồng đặt câu hỏi, tranh luận và cùng nhau kiến tạo tương lai.
