Giáo dục vùng sâu: khi hạ tầng yếu kém biến tri thức thành hành trình gian nan
Giáo dục vùng sâu là hoạt động dạy và học diễn ra tại các khu vực miền núi, vùng biên, nông thôn hẻo lánh, nơi cơ sở vật chất trường học, hạ tầng giao thông và dịch vụ xã hội còn thiếu thốn, khiến việc tiếp cận tri thức của học sinh phụ thuộc nặng nề vào nỗ lực tự thân của nhà trường, giáo viên, cộng đồng và chính quyền địa phương. Chính trong những không gian đó, khoảng cách phát triển không phải là một khái niệm lý thuyết mà là những con đường lầy lội, những phòng học tạm bợ và những công trình nội trú dang dở. Khi năm học mới đến gần, nhiều địa phương vùng biên phải tính toán từng điểm trường, từng phòng ở bán trú, từng căn bếp để bảo đảm tối thiểu điều kiện dạy học. Hạ tầng giáo dục nông thôn yếu kém không chỉ làm chậm tiến trình nâng cao chất lượng giáo dục vùng sâu mà còn đặt ra câu hỏi về sự công bằng trong tiếp cận cơ hội học tập cho trẻ em ở những bản làng xa xôi.
Tam Thái: trường nội trú vùng biên phải dạy phân tán vì cơ sở mới chưa xong
Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và THCS Tam Thái là một điển hình cho sự lệch pha giữa kế hoạch và thực tế cơ sở vật chất trường học vùng biên. Công trình mới tại khu Pả Hiển - Bản Can đang gấp rút thi công giữa thời điểm mưa lớn, sạt lở, nhưng chưa thể nghiệm thu và bàn giao, khiến nhà trường buộc phải tổ chức dạy học phân tán tại 6 điểm trường cũ. Toàn trường dự kiến 36 lớp với 1.213 học sinh, gồm 21 lớp tiểu học (688 em) và 15 lớp THCS (525 em) – một con số đủ để thấy sức ép lên hạ tầng giáo dục nông thôn tại đây. Điểm Bản Lũng phải gánh 345 học sinh tiểu học, Xốp Nặm 130 em, Huồi Sơn 75 em và Phá Lõm 126 em. Tổ chức dạy học 2 buổi/ngày trên nền những cơ sở xuống cấp, phân tán, trong khi khu nội trú mới chưa sẵn sàng, là tình thế không thể coi là bình thường đối với một trường vùng biên được kỳ vọng là điểm tựa giáo dục vùng sâu.
Nhôn Mai và bài toán không đánh đổi an toàn lấy tiến độ
Tại xã Nhôn Mai, câu chuyện trường vùng biên chưa hoàn thành cơ sở mới lặp lại với một lựa chọn đáng chú ý: kiên quyết không đưa học sinh vào công trình nội trú liên cấp khi chưa đáp ứng đầy đủ điều kiện học tập, ăn ở và an toàn. Toàn xã hiện có hơn 40 lớp với khoảng 1.300 học sinh bậc tiểu học và THCS, trong đó tiểu học có tới 9 điểm trường lẻ – nghĩa là việc duy trì dạy và học trong cơ sở cũ không chỉ là giải pháp tình thế mà là gánh nặng lâu dài lên giáo viên và học sinh. Địa phương buộc phải rà soát toàn bộ cơ sở vật chất tại các điểm trường để bảo đảm điều kiện đón học sinh, đồng thời huy động hơn 100 cán bộ, chiến sĩ quân đội, công an hỗ trợ đẩy nhanh tiến độ thi công trường nội trú liên cấp. Khi hạ tầng giáo dục nông thôn phải chờ lực lượng vũ trang tiếp sức mới kịp tiến độ, câu hỏi đặt ra là: vì sao những vùng biên – nơi an ninh quốc gia được nhắc thường xuyên – lại chưa được ưu tiên tương xứng về đầu tư giáo dục?
Xoay xở trong thiếu thốn: từ phân công nhân lực đến kéo từng học sinh trở lại trường
Điều đáng nói là các địa phương vùng sâu không ngồi chờ hạ tầng thay đổi mà đang xoay xở mọi cách để lớp học vẫn sáng đèn. Ở Tam Thái, phương án được xác định là “nhà trường phải hoạt động phân tán nhưng quản lý và chuyên môn không được phân tán”. Ban giám hiệu xây dựng thời khóa biểu, phân công cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên về từng điểm trường, ưu tiên các lớp đầu và cuối cấp, hạn chế tối đa xáo trộn chương trình. Nhà trường bố trí 84/104 viên chức, người lao động làm việc, sinh hoạt tại khu nội trú, đạt 80,7% nhân lực, đồng thời rà soát các vị trí quản sinh, y tế, cấp dưỡng, bảo vệ. Điện, nước, vệ sinh môi trường, an toàn thực phẩm, phòng cháy chữa cháy, y tế học đường và an ninh trường học đều được kiểm tra trước khi đón học sinh. Một giải pháp đáng chú ý là ưu tiên sử dụng nông sản, thực phẩm an toàn tại địa phương cho bữa ăn nội trú, bán trú để giảm chi phí vận chuyển, nâng chất lượng bữa ăn và tạo đầu ra cho người dân.
Hạ tầng giáo dục nông thôn phải được xem là đầu tư bình đẳng, không phải phần thưởng muộn
Trong thời gian chuyển tiếp, việc chuyển học sinh về cơ sở mới chỉ được thực hiện sau khi công trình hoàn thành, nghiệm thu, bàn giao và các điều kiện dạy học, ăn ở, sinh hoạt được kiểm tra đầy đủ. UBND xã Tam Thái khẳng định nguyên tắc không đưa học sinh vào công trình chưa bảo đảm an toàn và sẽ thường xuyên phối hợp với nhà trường, chủ đầu tư, các cơ quan liên quan để xử lý khó khăn phát sinh. Tuy vậy, việc phải dạy phân tán, dùng tạm cơ sở cũ, vừa thi công vừa chuẩn bị nhân lực, vừa rà soát từng học sinh – kể cả những em đi theo bố mẹ làm ăn xa, ở lán rẫy và 5 học sinh người Mông chưa xác định được địa điểm – cho thấy giáo dục vùng sâu vẫn đang gồng mình dưới sức nặng của hạ tầng lỗi nhịp. Ở những bản làng xa xôi, hành trình đưa từng học sinh trở lại trường “không thể chậm trễ”, nhưng nếu cơ sở vật chất trường học tiếp tục được xem là phần thưởng đến sau, thay vì tiêu chuẩn tối thiểu phải có, khoảng cách chất lượng giáo dục giữa vùng sâu và vùng thuận lợi sẽ chỉ nới rộng thêm. Đã đến lúc hạ tầng giáo dục nông thôn, đặc biệt tại các trường vùng biên, được đặt ngang hàng với các ưu tiên kinh tế – an ninh, như nền móng không thể thiếu cho sự phát triển bền vững.
