Cú sốc năng lượng từ xung đột Iran: thuế ẩn lên ví tiền người Mỹ
Cuộc xung đột Mỹ – Iran tại Trung Đông là một cuộc khủng hoảng năng lượng mang tính toàn cầu, trong đó người dân Mỹ đang phải gánh một khoản chi phí nhiên liệu phát sinh khổng lồ, bị bào mòn thu nhập khả dụng và chịu áp lực lạm phát xăng dầu lan rộng khắp nền kinh tế, khi giá dầu tăng cao và nguồn cung từ khu vực Trung Đông bị gián đoạn kéo dài. Trong vòng sáu tháng, tổng chi phí xăng và dầu diesel mà người tiêu dùng Mỹ phải chi thêm đã vượt mốc 100,9 tỉ USD, tương đương khoảng 770 USD cho mỗi hộ gia đình, theo công cụ theo dõi của Viện Watson thuộc Đại học Brown. Đây không chỉ là vài con số lạnh lùng; đó là khoản “thuế” vô hình đánh trực tiếp vào mọi chuyến đi làm, mọi chuyến xe chở hàng, và cả giỏ thực phẩm hằng tuần. Các nhà nghiên cứu tại Brown mô tả cú sốc năng lượng này như một dạng thuế ẩn lên hộ gia đình, bởi chi phí không chỉ hiện ra ở trạm xăng mà còn lan sang thực phẩm, điện, vận tải và nhiều loại hàng hóa khác. Nói cách khác, mỗi lần giá dầu Iran leo thang, người Mỹ đang trả giá bằng chất lượng cuộc sống giảm xuống chứ không chỉ bằng những con số trên bảng giá nhiên liệu.
Gián đoạn nguồn cung Trung Đông: từ eo biển Hormuz đến trạm xăng Mỹ
Nguyên nhân gốc rễ của áp lực chi phí năng lượng Mỹ hiện nay nằm ở sự tê liệt của dòng chảy dầu thô từ Trung Đông, nơi eo biển Hormuz là huyết mạch vận chuyển gần 20% lượng dầu mỏ toàn cầu. Các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền gần khu vực này và xung đột Trung Đông leo thang khiến xuất khẩu dầu từ vùng Vịnh chỉ còn khoảng hai phần ba so với trước chiến tranh, nhiều lô hàng phải chuyển hướng sang những tuyến khó theo dõi hơn. Đồng thời, ba trong số bốn trung tâm lọc dầu lớn nhất thế giới gồm Trung Đông, Nga và Trung Quốc đều bị ảnh hưởng bởi chiến tranh Mỹ – Iran và các biện pháp hạn chế xuất khẩu, làm hệ thống cung ứng nhiên liệu toàn cầu căng như dây đàn. Khi khối lượng dầu qua Hormuz suy giảm và rủi ro khu vực gia tăng, thị trường không chỉ phản ứng bằng vài phiên biến động giá; mà là một mặt bằng giá dầu mới cao hơn, ăn mòn sức mua của người tiêu dùng Mỹ và tạo thêm đà cho lạm phát xăng dầu kéo dài. Câu chuyện eo biển Hormuz vì thế không còn là vấn đề an ninh xa xôi, mà là lý do trực tiếp khiến hóa đơn năng lượng tại Mỹ phình ra từng tháng.
Giá dầu leo thang, lạm phát xăng dầu lan khắp nền kinh tế Mỹ
Điểm đáng lo không chỉ là mức giá dầu hiện tại, mà là xu hướng leo thang có thể đẩy kinh tế Mỹ vào một chu kỳ lạm phát mới. Dầu Brent đã vượt ngưỡng 101 rồi 105 USD/thùng khi căng thẳng tại Iran bùng phát và các tuyến vận chuyển quanh eo biển Hormuz trở nên rủi ro hơn. Một số cảnh báo còn cho rằng giá dầu có thể tiến tới mốc 120 USD/thùng nếu nguồn cung Trung Đông không phục hồi như kỳ vọng. Khi dầu thô tăng, giá xăng và diesel tại Mỹ đã được ghi nhận ở mức cao nhất trong nhiều tháng, với kỳ nghỉ Lễ Lao động có giá xăng đắt nhất từ trước tới nay. Ông Tom Kloza, cố vấn trưởng về năng lượng của Gulf Oil, nhận định: “Chúng ta sắp bước vào mùa thu mà giá xăng sẽ đắt đỏ nhất từ trước đến nay, giá dầu diesel cũng thực sự cao. Điều đó sẽ làm tăng lạm phát trên mọi phương diện”. Nói thẳng, đây không còn là biến động tạm thời; mà là một cú sốc giá dầu Iran kéo dài, có nguy cơ giữ áp lực lạm phát xăng dầu ở mức cao, khiến mọi chính sách bình ổn giá trở nên khó khăn hơn.
Chi phí năng lượng Mỹ bào mòn thu nhập và lan vào mọi hóa đơn
Những con số nghiên cứu cho thấy người dùng Mỹ đã phải chi thêm khoảng 55 tỉ USD cho xăng, phần còn lại là diesel – loại nhiên liệu gắn với xe tải, vận tải hàng hóa, tàu thuyền, máy móc và một phần phát điện. Công cụ theo dõi của Đại học Brown đo gánh nặng này bằng cách so sánh giá năng lượng thực tế với kịch bản giả định không có chiến sự, và kết luận cuộc xung đột với Iran đang suy giảm đáng kể thu nhập khả dụng của người dân Mỹ. Vấn đề là chi phí nhiên liệu không dừng ở trạm xăng. Mỗi chuyến xe tải chở thực phẩm, hàng tiêu dùng hay nguyên vật liệu đều đắt hơn, khiến doanh nghiệp phải tăng giá bán để bù chi phí vận chuyển và sản xuất. Brown cảnh báo tác động giá diesel sẽ xuất hiện trong giá thực phẩm, hóa đơn tiện ích và nhiều khoản chi khác, đồng nghĩa với việc hóa đơn 100 tỉ USD mới chỉ phản ánh phần chi phí trực tiếp, chưa tính hết lạm phát dây chuyền trong nền kinh tế. Giá thực phẩm đã bị đội lên, bào mòn thêm ngân sách sinh hoạt vốn đã eo hẹp của các hộ gia đình. Khi chi phí năng lượng Mỹ tăng theo kiểu cuộn tuyết như vậy, người dân buộc phải cắt giảm tiêu dùng khác, kéo theo tăng trưởng kinh tế bị kìm hãm.
Tác động toàn cầu và bài học cho chính sách năng lượng
Cú sốc chi phí năng lượng Mỹ là dấu hiệu cảnh báo cho cả thế giới về mức độ dễ tổn thương trước xung đột Trung Đông. Giá dầu cao đang tạo thêm sức ép lên kinh tế, người dân trả nhiều tiền hơn tại trạm xăng, doanh nghiệp gánh chi phí vận chuyển và sản xuất cao hơn, rồi chuyển vào giá bán, khiến lạm phát mở rộng phạm vi. Khi ba trung tâm lọc dầu lớn bị ảnh hưởng bởi chiến tranh và hạn chế xuất khẩu, mọi nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng đều có thể bị cuốn vào vòng xoáy giá dầu tăng – lạm phát – giảm thu nhập khả dụng. Bài học rõ ràng là không thể xem giá dầu Iran hay tình hình tại eo biển Hormuz như biến số bên lề. Các nước cần đa dạng hóa nguồn cung, đầu tư mạnh hơn vào năng lượng sạch và dự trữ chiến lược, nếu không muốn mỗi xung đột khu vực biến thành một khoản thuế vô hình lên toàn bộ xã hội. Với Mỹ, hóa đơn hơn 100 tỉ USD cho xăng dầu chỉ là bước khởi đầu; nếu không thay đổi tư duy chính sách, mỗi cú căng thẳng mới ở Trung Đông sẽ là một vòng đau ví tiền lặp lại.
