Xung đột Mỹ Iran: từ eo Hormuz bị chặn đến hóa đơn năng lượng phình to
Cuộc xung đột Mỹ Iran là chuỗi đối đầu quân sự và trừng phạt kéo dài nhiều tháng giữa Mỹ cùng đồng minh với Iran, làm gián đoạn nghiêm trọng dòng chảy dầu khí toàn cầu, gây biến động giá năng lượng và đẩy chi phí nhiên liệu của hộ gia đình lẫn doanh nghiệp Mỹ lên mức cao bất thường.
Sau 6 tháng chiến sự, việc đóng cửa eo biển Hormuz đã trở thành một trong những cú sốc vận tải biển nghiêm trọng nhất trong nhiều thập kỷ, buộc các tuyến tàu chở dầu phải vòng xa, kéo dài hành trình và chi phí. Dòng chảy dầu mỏ bị “vẽ lại”: tàu chở năng lượng né vùng Vịnh, dồn về Biển Đỏ và Đông Nam Á, khiến thị trường toàn cầu rung lắc. Ba trong số bốn trung tâm lọc dầu lớn nhất thế giới đều bị ảnh hưởng bởi chiến tranh và các biện pháp hạn chế xuất khẩu, khiến nguồn cung sản phẩm dầu mỏ bị bóp nghẹt. Khi nguồn cung bị siết, quy luật đơn giản là giá tăng – và người cuối cùng trả giá không phải chính phủ hay tập đoàn năng lượng, mà là người tiêu dùng.
Người Mỹ chi thêm 100 tỷ USD: cái giá năng lượng của chiến tranh
Cuộc chiến không diễn ra trên lãnh thổ Mỹ, nhưng hóa đơn năng lượng lại chứng minh: người Mỹ đang gánh một phần chi phí chiến trường. Một nghiên cứu của Trường Quan hệ quốc tế và công chúng Watson cho thấy người tiêu dùng Mỹ đã phải chi thêm hơn 100 tỷ USD cho xăng và dầu diesel kể từ khi xung đột bắt đầu, tương đương hàng trăm USD mỗi hộ gia đình. Đây là tiền bị “bốc hơi” khỏi thu nhập khả dụng, chuyển thẳng vào bơm xăng.
Nghiên cứu nói trên đo lường gánh nặng tài chính bằng cách so sánh giá năng lượng thực tế với kịch bản giả định nếu không có chiến tranh, cho thấy chiến sự đã trực tiếp bào mòn sức mua của người dân Mỹ. Giá xăng bán lẻ bình quân tăng lên mức cao nhất trong hơn ba tháng, kỳ nghỉ Lễ Lao động vừa qua trở thành dịp có giá xăng đắt đỏ nhất từ trước đến nay. Dầu diesel – xương sống của vận tải hàng hóa – cũng được ghi nhận ở mức kỷ lục. Nói cách khác, mỗi lần nổ súng ở Trung Đông là thêm một lần ví tiền người Mỹ mỏng đi tại trạm xăng.
Doanh nghiệp Mỹ và vòng xoáy chi phí năng lượng tăng
Nếu hộ gia đình nhìn thấy xung đột Mỹ Iran qua bảng giá xăng, thì doanh nghiệp cảm nhận nó trên từng hóa đơn nhiên liệu và cước vận tải. Dầu diesel là nhiên liệu thiết yếu cho xe tải, tàu hỏa, máy kéo, tàu thuyền, nên khi giá leo lên mức chưa từng thấy, toàn bộ chuỗi cung ứng bị đội chi phí. Từ container hàng hóa tới xe tải giao nhận cuối cùng, mọi khâu đều phải cộng thêm phụ phí nhiên liệu – và cuối cùng chi phí đó được chuyển vào giá bán lẻ.
Khi doanh nghiệp phải trả nhiều hơn cho năng lượng, hai kịch bản xảy ra: hoặc tăng giá, hoặc cắt giảm đầu tư và nhân sự. Cả hai đều bất lợi cho nền kinh tế. Lạm phát bị thổi phồng thêm từ chi phí vận chuyển và sản xuất, đúng như cảnh báo rằng giá xăng và đặc biệt là dầu diesel đắt đỏ sẽ làm lạm phát “tăng trên mọi phương diện”. Trong bối cảnh lạm phát vẫn cao hơn đáng kể so với mục tiêu, ngân hàng trung ương buộc phải tính đến khả năng tăng lãi suất, đẩy chi phí vốn của doanh nghiệp và hộ gia đình lên một nấc nữa. Xung đột quân sự vì thế nhanh chóng trở thành xung đột với tăng trưởng và việc làm.
Thị trường năng lượng toàn cầu: kẻ ăn mừng lợi nhuận, người chịu đòn lạm phát
Trong khi người tiêu dùng Mỹ oằn lưng vì giá năng lượng tăng, một số tập đoàn dầu khí lại công bố lợi nhuận tăng vọt. Lợi nhuận ròng của các “ông lớn” năng lượng tại Mỹ, châu Âu và Trung Đông đều nhảy vọt sau khi giá dầu leo thang do eo biển Hormuz bị phong tỏa và hạ tầng dầu khí ở vùng Vịnh bị tấn công. Điều trớ trêu là chính sự hỗn loạn đã trở thành “mỏ vàng” cho các công ty dầu mỏ và vũ khí, khi các hợp đồng sản xuất tên lửa, hệ thống phòng thủ trị giá hàng chục tỉ USD được ký kết.
Nhưng lợi nhuận đó phải được đặt cạnh mặt trái: chi phí nhiên liệu và phân bón tăng đẩy giá lương thực toàn cầu lên cao, gây sức ép lên những nền kinh tế dễ tổn thương nhất. Với Mỹ, sự biến động giá năng lượng toàn cầu đang trực tiếp làm suy giảm chi tiêu tiêu dùng – động lực chính của tăng trưởng. Thu nhập khả dụng của người dân bị bào mòn, trong khi lạm phát và lãi suất có nguy cơ neo cao, tạo ra môi trường kinh tế bất ổn kéo dài. Nói cách khác, lợi ích của một số ngành đang được đánh đổi bằng mức sống của số đông người lao động và người tiêu dùng.
Kết luận: Chi phí năng lượng hôm nay là rủi ro ổn định kinh tế ngày mai
Xung đột Mỹ Iran đã chứng minh một thực tế: chiến tranh dầu mỏ không chỉ là chuyện xa xôi ở Trung Đông, mà là dòng chữ nguệch ngoạc trên mỗi hóa đơn năng lượng của người Mỹ. Sau 6 tháng gián đoạn tại eo Hormuz và biến động mạnh trên thị trường năng lượng toàn cầu, người dân và doanh nghiệp Mỹ đang phải gánh thêm hàng chục tỉ USD chi phí, với thu nhập khả dụng bị bào mòn và lạm phát có nguy cơ bám rễ.
Chi phí năng lượng không chỉ là câu chuyện vài cent mỗi lít xăng, mà là sức mua của hộ gia đình, sức cạnh tranh của doanh nghiệp và khả năng duy trì ổn định kinh tế vĩ mô. Khi các quyết định quân sự không đi kèm chiến lược bảo vệ người tiêu dùng trước cú sốc giá, thì mỗi cuộc xung đột mới sẽ mang nghĩa một “thuế chiến tranh” ngầm đánh lên người dân. Muốn tránh vòng luẩn quẩn giá năng lượng tăng – lạm phát – lãi suất cao, các nền kinh tế lớn cần coi an ninh năng lượng và đa dạng hóa nguồn cung là ưu tiên chiến lược, chứ không chỉ là phản ứng tình thế sau mỗi cuộc khủng hoảng.
